تحقيقى در اراده و اختيار و قدرت اينك چند جمله در تحقيق اختيار و قدرت و اراده بگوييم . اراده ، چون اختيار كه در انسان به كار مىرود ، بااراده‌اى كه در خداوند سبحان اطلاق مىشود ، تفاوتى به تفاوت ممكن تا واجب دارد . و اگر كسى بگويد : « اراده ، به مراتب و مظاهر وجود ، مراتب دارد . » ، نظرى متين داده و كلامى وزين گفته است ، به اين بيان كه متأله سبزوارى آورده است : ادنى ، شهوت و رغبت حيوانى ، و بالاتر ، ارادت عقلانى ، تا مرتبهء عشق و محبت نفس ناطقه به خود ، تا عشق و محبت عقل به خود و باطن ذات خود ، تا محبت و عشق ذات حق به حق كه عرفا گفته‌اند : « إذا تمّ العشق هو اللّه . « 1 » » . و اين مطلب شريف ، در حقيقت ، همان است كه اراده چون بالا رود ، عين علم خواهد شد . و ارادهء حق تعالى به اشياء ، عين علم او بدانها است و هر دو

--> ( 1 ) . أسرار الحكم ، ص 53 ، به تصحيح استاد علّامه شعرانى .