القطعة الثامنة عشرة فى بحر الهزج المثمن الاخرب المقبوض الازل فى السور التى نزلت بالمدينة اى قد تو در گلشن جان سرو روان وز رشك قدت سرو خجل در بستان مفعولن مفاعلن مفاعيل فاع * اين نوع رباعى ، هزج اخرب دان نور و حج و انفال مدينى « 1 » ميدان * با لم يكن « 2 » و زلزلة احزاب همان پنج اول « 3 » و قد سمع و « 4 » رعد و حديد * فتح و پس و پيش « 5 » و نصر و دهر و رحمن

--> ( 1 ) صحيح آن مدنى است ولى براى درست شدن شعر مدينى بايد خواند ( 2 ) سوره بينة ( 3 ) اول جمع اولى است يا اول خواند كه مخفف اول باشد يعنى پنج سوره هاى اول قرآن كه سوره فاتحه و بقره و آل عمران و نساء و مائده بوده باشد ( 4 ) سوره مجادله ( 5 ) يعنى سوره كه پس از سوره فتح است كه حجرات باشد و سوره كه پيش از آن است كه سوره محمد ( ص ) بوده باشد مراد شيخ در اين قطعه آن استكه سوره هائ ى از قرآن مجيد كه در مدينه نازل شده بيان نمايد اولا بدانكه حضرات قراء و مفسرين را در نام گذارى و تميز سوره ها بمكى و مدنى چنان كه سيوطى در اتقان گفته سه اصطلاح است اشهر آنهاآنست كه آنچه از قبل هجرت پيغمبر نازل شد مكى است و آنچه بعد از آن مدنى دوم آنكه مكى آن سوره هاى است در مكه نازل شده اگر چه بعد از هجرت نازل شده باشد و مدنى آن سوره هاى است در مدينه نازل شده سوم آنكه مكى آنسورهائيست كه باهل مكه خطاب شده و مدنى آنسورهائيكه باهل مدينه و آنچه در اطراف مكه و مدينه نازل شده باصطلاح هر يك ملحق بمكى و مدنى است و ثانيا شيخ در اين قطعه در بيان مكى و مدنى زياد مسمحه و سهل انگارى نموده زيرا سوره هائى را كه اكثر علما مكى ميدانند در اينجا به حساب مدنى آورده و بسيارى از سوره ها را كه مدنى بودن آنها اجماعى است هيچ ذكر ننموده مثلا فاتحه را كه در او اختلاف است و چهار قول درباره آن گفته شد حتى اينكه سيوطى در اتقان گفته الاكثرون على آنها مكيه در اينجا مدنى دانسته اما سوره طلاق را كه همه مدنى مى دانند چنان كه مرحوم طبرسى در مجمع البيان فرموده انها مدينة بالاجماع هيچ متذكر نشده و سوره الرحمن را كه اكثر قائل بمكى بودنش هستند و اقوال نادرى است بر مدنى بودن آن كه به آنها اعتماد نشده چنان كه سيوطى در اتقان گفته الجمهور على انها مكيه و هو الصواب و نيز مرح‌وم طبرسى همين قول اتقان را در مجمع البيان ميفرمايد مدنى ميداند ولى سوره منافقين را كه همه مدنى مى دانند كه مرحوم طبرسى نيز گفته آنها مدينه بالاجماع هيچ متوجه بان نشده و سوره رعد و حج و زلزله و دهر و بينة كه اختلافى است در عداد مدنى آورده ولى سوره توبه ( مرأئه ) كه مسلما مدنى است و سوره حشر و ممتحنه وصف و جمعه و تغابن و تحريم كه اكثر اقوال و اصح در آنها مدنى بودنست التفات ننموده و اين بيت ( تحريم و طلاق و جمعه و ممتحنه با حشر و منافقون تغابن پس از آن كه در بعضى از نسخه ها بعد از دو بيت بالا آورده شده الحاقى است چون بناى ما بر اختصار است و نيز براى مبتدى مهم نيست اعراض از بيان مكى و مدنى و شواهد آنها را اولى دانستيم