نفس ناطقهء مجردهء بالفعل نسبت به صورت معقوله‌اى كه هنوز آن را تحصيل نكرده است و آن نشده است بالقوّه است و وقتى آن صورت هم برايش حاصل شد نسبت به آن بالفعل مىشود ، باز اگرچه نسبت به صور معقولهء ديگر بالقوه است . ولى جناب آخوند عقل بالقوه در كلام شيخ را حمل به عقل هيولانى در انزل مراتبش فرمود آنگاه به كلام شيخ اعتراض كرده است كه عقل بالقوه مفارق الذات نيست تا ذاتش برايش حاضر باشد ، با اين‌كه شيخ در آخر كلامش به عنوان نتيجه تصريح كرده است كه : « فقد اتّضح من هذا أن كل ماهيّة جردت عن المادّة و عوارضها فهى معقولة بذاتها بالفعل و هى عقل ، و لا يحتاج فى أن تكون معقولة الى شىء آخر يعقلها » . يعنى پس روشن شده است كه هر ماهيّت كه مجرد از مادّه و عوارض آنست خودبه‌خود معقول بالفعل و عقل است ، و در اين معقول بودن نياز به ديگرى ندارد كه عاقل باشد يعنى خود آن صورت و حقيقت مجرد از مادّه و عوارض مادّه ، عقل و عاقل و معقول بالفعل است ، فتدبّر . [ توضيح بيان شيخ الرئيس در نحوهء اتحاد عقل بالقوه با صورت معقولهء خود ] صواب است كه عبارت حجّة الحق ابو على سينا ( قدّس سرّه ) را در بيان برهان مذكور نقل كنيم كه متتبّع و طالب حق را موجب مزيد بصيرت است . عبارت را از روى نسخه‌اى از « مبدأ و معاد » شيخ و از دوره‌هاى « اسفار » خطّى و چاپى كه محلّى به تعليقات و حواشى و تصحيح اساتيد فنّ و اين حقير است ، و از « مباحث مشرقيّهء » علّامهء فخر رازى ج 1 ص 307 چاپ حيدر آباد و از نسخه‌اى خطّى از آن ، با تصحيح كامل و شرح و حواشى خواه از راقم و خواه از ديگران كه تحصيل كرده است به صورت شرح مزجى نقل مىكنيم : « كل صورة مجردة عن المادّة و العوارض اذا اتّحدت بالعقل بالقوة صيّرته عقلا بالفعل بحصولها له » المقصود بالفعل هيهنا العقل بالقوة يعنى اذا اتّحدت تلك الصورة المجرّدة بالعقل بالقوّة صيّرته عقلا بالفعل « لا بأن العقل بالقوة يكون منفصلا عنها انفصال مادّة الأجسام عن صورها » أى لا يكون العقل بالقوة منفصلا عن تلك الصورة وجودا نحو انفصال الهيولى