بنابراين هر عالمى كه به بحث و تحقيق بپردازد و در اين تلاش و استمرار به علم و يقين برسد ، لازم است طبق علمش رفتار كند خواه نتيجه درست بوده باشد يا خير ، و تا زمانيكه متوجه اشتباه و خطاى خود نشده باشد كاملا معذور است و مىتواند طبق علم و يقين خود عمل كند . و چگونه ممكن است كسى را از پيروى كردن علم و يقينش بازداشت ؟ در صورتى كه اگر شخص بر خلاف علم و يقين رفتار كند از نظر شرع و عقل مورد سرزنش و ملامت قرار مىگيرد . البته ، شما مىتوانيد شخصى را كه دچار اشتباه شده با منطق و استدلال قانع سازيد و چنانچه متوجه اشتباه خود شد و مطلب برايش روشن گرديد اما با اصرار روى عقيده‌اش پافشارى نمود ، روشن است كه مخالفت او از روى عمد و دشمنى بوده و مستحق سرزنش و كيفر مىباشد . مانند آنچه در عصر نبوت پيامبر رخ داد ، با اينكه ادعاى پيامبرى رسول گرامى اسلام از روز روشنتر بود اما مردمانى باز با عناد و لجاجت متوسل به انكار شدند « وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا » « 1 » در

--> - سنن البيهقى الكبرى : 10 / 118 - 119 ، مسند احمد : 2 / 187 ح 6755 و : 4 / 198 و : 4 / 204 ، « علل الترمذى » قاضى : 1 / 199 ، سنن ابن ماجه : 2 / 776 ح 2314 ، المغنى : 10 / 89 الأم : 6 / 200 و : 7 / 93 و : 7 / 278 و 302 ، سنن نسائى : 8 / 224 ، مجمع الفوائد : 1 / 638 با اندكى اختلاف . رجوع كنيد به : المستدرك على الصحيحين : 4 / 88 ، سنن سليمان بن داود طيالسى : 3 / 2307 ، جامع الأصول : 10 / 548 ، مجمع الزوائد : 4 / 185 ، الرسالة محمد بن ادريس شافعى ، تحقيق و شرح احمد محمد شاكر : 494 ، صحيح مسلم : 3 / 122 . ( 1 ) . سوره نمل آيه 14