ديدن و چگونگى آن اقوال در كيفيت ابصار راجع به كيفيت ابصار هفت قول است : يكى قول به انطباع است و آن قول شيخ و اتباع اوست . سه قول از رياضيين است كه به خروج شعاع قائل مىباشند . قول ديگر به انطباع نزديك است و آن قول بعضى از حكماست . قول ديگر از شيخ مقتول سهروردى است و قول ديگر قول صدر المتألهين است . طبيعيين گويند : ابصار به انطباع صورت مرئى در جليديه است . « 1 » و حاجى رحمه الله در تمثيل آن چنين گفته است : جليديه مانند مرآت است كه وقتى شىء متلون مضيئى مقابل آن قرار مىگيرد در آن استعداد افاضهء صورت آن شىء بر آن و سپس بر قوهء باصره‌اى كه در ملتقى است حاصل مىگردد . ناگفته نماند : كسانى كه اهل دقت نيستند از تمثيل مذكور چنين گمان مىكنند كه عكس و صورت در مرآت منطبع مىباشند و حال آنكه در آينه چيزى نيست ، بلكه اگر شعاعى كه از چشم خارج مىشود به جسمى كه صيقلى نيست بخورد مانند تيرى كه در گل فرو مىرود در آن فرو رفته و از آن برنمىگردد . ولى اگر نور به جسم صيقلى اصابت نمايد در آن فرو نمىرود بلكه از آن برمىگردد و نور هنگام برگشت از آن به هر چيزى بيفتد انسان همان چيز را مىبيند . مثلًا اگر نور از آينه به خود انسان برگردد ،

--> ( 1 ) - شفا ، بخش طبيعيات ، ص 317 ، نقد المحصل ، ص 173 - 174 ؛ شرح مواقف ، ج 7 ، ص 192 .