سخنى با بزرگان فنّ در شمارهء افلاك مشهور نُه فلك كلى اثبات كرده‌اند . شيخ الرئيس گفته است : جايز است براى هر يك از ثوابت يك فلك جداگانه‌اى باشد . « 1 » محقّق طوسى بر خلاف مشهور فرموده : جايز است افلاك هشت تا باشد و زياده بر آن خارج از احتياج است ؛ براى ثوابت يك فلك و براى هفت كوكب سيار هفت فلك هست و يك نفس هم به مجموع اين هشت فلك متعلق است كه به واسطهء تحريك آن براى اين مجموع حركت يوميه اتفاق مىافتد . « 2 » و ليكن حاجى در مقابل اين دو ، معتقد است افلاك كمتر و بيشتر از نُه تا نيست ، سپس بر ابطال قول شيخ به اين نحو دليل اقامه نموده است كه : حركات افلاك ثوابت يا بالذات و يا بالتبع است . در صورت اول مىگوييم : چگونه امكان دارد براى هر يك از ثوابت كه قبلًا هزار و بيست و دو عدد از آنها را كشف كرده بودند و فعلًا به واسطهء ترقى آلات بينايى رصدى سى ميليون از آنها را اكتشاف نموده‌اند يك فلك مختص باشد ، در صورتى كه انقضاى حركات جميع در زمان واحد اتفاق مىافتد و همچنين چطور مىشود حركات آنها متفق باشد با اينكه افلاك از نظر مقدار ، به واسطهء احاطهء بعضى بر بعضى و نيز از حيث نوع ، مختلف مىباشند .

--> ( 1 ) - شفا ، بخش طبيعيات ، ص 175 . ( 2 ) - رجوع كنيد به : شرح مقاصد ، ج 3 ، ص 140 ؛ شرح تجريد قوشچى ، ص 165 .