بيان اقوال در جسم تعليمى صدر المتألهين فرموده است : در جسم تعليمى اقوالى است : « 1 » قول اول اين است كه : جسم تعليمى ، كمّ متصل داراى ابعاد ثلاثه است و اتصال آن غير از اتصال جوهر ممتد است . پس در جسم دو متصل بالذات يكى جوهر و ديگرى عرض مىباشد و لكن هر دو در وضع متحد مىباشند . سخافت اين قول مخفى نيست . قول دوم اين است كه : جسم تعليمى متصل بالذات و صورت جسميه به تبعيت اتصال جسم تعليمى ، متصل بالعرض است و اين رأى اكثر حكماست . اين قول هم مردود است ؛ چون دانستى كه جسم در مرتبهء ذات متصل است و اگر اتصال جوهرى در عالم نبود براى هيچ موجودى وحدت اتصاليه نبود ؛ زيرا چنان كه قبلًا گفتيم : اگر جسم در مرتبهء ذات اتصال نداشته باشد يا از مفارقات و يا از وضعيات غير منقسمه خواهد بود و در هيچ يك از اين دو صورت نمىتواند جسم تعليمى بر آن عارض شود تا اتصال از ناحيهء آن وجود داشته باشد . پس در عالم ، موجودى كه داراى وحدت اتصاليه باشد نخواهد بود . قول سوم اين است كه : جسم تعليمى مجموع طول و عرض و عمق است . حاجى مىفرمايد : اشكال اين قول اين است كه اين ابعاد در جسم بالفعل موجود نيستند و حال آنكه جسم تعليمى در آن بالفعل موجود است و اگر مجموع ابعاد ، جسم تعليمى باشد بايد آنها هم بالفعل در جسم باشند . علاوه بر اينكه در جسم يك بعد و يك متصل است و سه بعد نيست . قول چهارم اين است كه : در جسم اتصال واحدى است كه به صورت جسميه ، بالذات و به مقدار تعليمى آن ، بالعرض منسوب است . در اين صورت اگر از جسم تعليمى نفس تعين امتداد جسم و تحدّد انبساط آن اراده شود - يعنى فقط تعين كه كيفى براى امتداد است مراد باشد - لازم مىآيد كه جسم

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به : اسفار ، ج 5 ، ص 86 - 88 ؛ شرح هدايهء اثيريه ، ص 32 .