چگونگى درج تمام اقوال در محل نزاع وجه ضبط اقوال اين است كه : گفته مىشود شكى نيست كه بسيط قابل انقسام است ، پس يا اينكه جميع انقسامات در او بالفعل حاصل است يا اينكه جميع انقسامات در او بالقوه حاصل است و يا اينكه بعضى از انقسامات بالفعل و بعضى از آنها بالقوه مىباشد . بنا بر صورت اول ، آن انقساماتى كه بالفعل است : يا متناهى است كه آن مذهب جمهور متكلمين است . « 1 » و يا غير متناهى است كه آن مذهب نظّام « 2 » است . « 3 » بنا بر صورت دوم يا انقسامات بالقوه متناهى است و آن مذهب محمد شهرستانى « 4 » است « 5 » و يا غير متناهى است و آن مذهب حكماست . « 6 »

--> ( 1 ) - شرح مواقف ، ج 7 ، ص 5 - 21 ؛ شرح مقاصد ، ج 3 ، ص 25 - 39 . ( 2 ) - ابو اسحاق ابراهيم بن سيار بن هانى بصرى - خواهرزادهء ابو هذيل علّاف شيخ معتزله - يكى از متكلمين معتزله و استاد جاحظ بوده است . او به دليل زيبايى كلام - در نظم و نثر - به نظام مشهور شده و در علم كلام و فلسفه و طبيعيات و الهيات و ديگر علوم عقلى و نقلى متبحر بود و كلام فلاسفه را با كلام معتزلى تطبيق و مخلوط كرد و در عهد خلافت مأمون و معتصم شهرت فراوان يافته و جمع بسيارى از طلاب و محصلين در حوزهء درس او حاضر مىشدند . وى در سال 221 ق . درگذشت . ( 3 ) - شرح اشارات ، ج 2 ، ص 20 - 21 ؛ مباحث مشرقيه ، ج 2 ، ص 16 . ( 4 ) - ابو الفتح محمد بن عبد الكريم بن احمد شهرستانى ، از مشاهير فقها و متكلمين اشعرى است ، وى فقه و حديث و كلام را از ابو نصر قشيرى و احمد خوافى فرا گرفت و در 510 ق . به بغداد رفت و درس او در فلسفه و حكمت مورد رغبت مردم قرار گرفت . شهرستانى در تأييد مذهب فلاسفه و دفاع از آنان سعى بسيار داشت و در مجالس وعظ خويش ، به جاى سخن از قرآن و حديث ، از فلسفه و كلام فلاسفه سخن مىگفت . از مشهورترين تأليفات او كتاب ملل و نحل است ، كه به زبانهاى مختلف ترجمه شده و به چاپ رسيده است . وى در اواخر شعبان سال 548 ق . در 81 سالگى درگذشت . ( 5 ) - شرح اشارات ، ج 2 ، ص 9 ؛ قبسات ، ص 185 . ( 6 ) - شفا ، بخش طبيعيات ، ص 85 - 93 ؛ شرح اشارات ، ج 2 ، ص 9 - 33 ؛ اسفار ، ج 5 ، ص 16 - 65 .