اشكال اشراقيون بر كلام حكماى مشائى اشكال اشراقيين به مشائين اين است كه مىگويند : چگونه مىشود كه از عقل اول كه وجود قوىتر است فلك بسيط اطلس حاصل شود ولى از عقل دوم كه ضعيف‌تر است فلك هشتم با آن همه كواكبى كه در آن هست ، كه هر كدام از آن كواكب داراى طبيعت جداگانه‌اى است ، صادر گردد ؟ و چگونه مىشود كه از عقول پايين‌تر از عقل دوم با اينكه جهات كثرت در آنها خيلى زياد است فقط يك فلك و يك كوكب صادر شود ، ولى عقل دوم با اينكه جهات كثرت در او كمتر از جهات كثرت در آنهاست علت فلك هشتم و آن همه كواكب باشد ؟ و چگونه مىشود كه عقل اول با اينكه قوى است يك فلك را ايجاد نموده ولى عقول پايين‌تر از آن چند فلك را ايجاد نمايند ؟ چون در هر يك از افلاك جز فلك اطلس چند فلك جزئيه هست مثلًا براى قمر چهار فلك جزئى قائل هستند . و همچنين مىگويند : شمس را كه بزرگ‌ترين و نورانىترين و مؤثرترين كواكب است ، عقل پنجم ايجاد كند ولى زحل و كواكب بالاتر از شمس را عقول قوىترى ايجاد نمايند . علاوه بر اينكه ممكن است فلك اطلسى در كار نباشد و تنها فلك هشتم باشد و در آن افلاك جزئيه‌اى باشد كه در هر كدام از آنها تعدادى از كواكب قرار گرفته باشد و حركت آنها به تبع حركت آن افلاك جزئيه باشد . و اصلًا ممكن است فلكى در كار نباشد . اضافه بر اينكه جهات كثرتى كه مشائين در عقول گفته‌اند اعتبارى بوده و عقل نمىتواند به واسطهء اعتبارى ، موجد كثرات باشد . « 1 » آنچه ذكر شد شبهات و ايرادات بر طريقهء مشائين است كه وثوق به طريقهء مشائين را در كيفيت حصول كثرت از بين مىبرد .

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به : مطارحات ، در مجموعهء مصنفات شيخ اشراق ، ج 1 ، ص 450 - 453 ؛ حكمة الاشراق ، در همان مجموعه ، ج 2 ، ص 138 - 140 .