حقيقت آن بىخبريم - و ثانياً متعرض مذهب تفويض مىشويم . ما بعد از آنكه بر ابطال هر دو مذهب برهان داريم ، قهراً « لا جبر و لا تفويض بل أمر بين الأمرين » « 1 » ثابت مىشود . و الحاصل : ما دليلى بر لا جبر و لا تفويض نداريم جز اينكه اگر آن دو مذهب ابطال شد ، مىفهميم كه بايد لا جبر و لا تفويض ثابت باشد و از خود روايت در اين باب نمىتوانيم چيزى استفاده كنيم چون از مجملات است . و لذا در اين باب علماى اماميه را قريب دوازده قول است و روايت : « لا جبر و لا تفويض بل أمر بين الأمرين » را چند جور معنى كرده‌اند . مفيد « 2 » - عليه الرحمة - آن را به گونه‌اى « 3 » و مرحوم مجلسى « 4 » آن را به گونهء ديگرى معنى كرده است « 5 » كه اصلًا به رشته‌اى كه ما به آن مشغول مىباشيم مربوط نيست . مفيد - عليه الرحمة - گفته است : معناى لا جبر و لا تفويض اين است كه : خدا تمام اشياء را واجب نكرده و تمام آنها را هم مباح نكرده كه افسار را به گردن خود انسان انداخته باشد ، بلكه « أمر بين الأمرين » است ، يعنى بعضى از آنها مباح و بعضى

--> ( 1 ) - اصول كافى ، ج 1 ، ص 160 ، حديث 13 ؛ توحيد صدوق ، ص 362 ، حديث 8 . ( 2 ) - ابو عبد اللّه محمد بن محمد بن نعمان عكبرى بغدادى ، در علم ، فضل ، فقاهت و عدالت سرآمد و در نيكويى اخلاق و تيزبينى و حاضرجوابى يگانهء روزگار بود . در سال 336 ق . به دنيا آمد و از قريب شصت استاد بهره برد و بيش از دويست اثر در حديث ، فقه ، كلام و تاريخ از خود به يادگار گذاشت . در ماه رمضان سال 413 ق . وفات يافت و بر دوش هشتاد هزار نفر تشييع و در بقعهء كاظميه به خاك سپرده شد . ( 3 ) - تصحيح الاعتقاد ، ص 32 - 33 . ( 4 ) - علامه محمد باقر بن محمد تقى مجلسى ، از بزرگان محدثين شيعه و در ترويج و بسط معارف و احاديث اهل بيت عليهم السلام كم نظير بود ، عمر شريف خويش را به تأليف ، ترجمه ، اقامهء جماعات ، هدايت مردم و ارشاد حكّام سپرى كرد و بيش از يك ميليون سطر به رشتهء تحرير درآورد ، كتاب بحار الانوار وى به تنهايى دائرة المعارف ارزشمندى از روايات شيعه به شمار مىرود . وى به سال 1037 ق . به دنيا آمد و در رمضان 1110 ق . به رحمت حق پيوست و در اصفهان به خاك سپرده شد . ( 5 ) - بحار الانوار ، ج 5 ، ص 83 ؛ مرآة العقول ، ج 2 ، ص 207 .