اقسام علم علم حضورى و حصولى بنا بر قول مشهور علم داراى دو قسم است : قسم اول : علم حصولى است و آن عبارت است از اينكه حصول علم محتاج به واسطه باشد ، يعنى اگر انسان بخواهد به اشياء خارجيه علم پيدا كند بايد صور خارجيه آنها را ديده تا به وسيلهء صورت خارجى و به واسطهء چشم ، در ذهن او صورت علميه توليد گردد . و قسم ديگر : علم حضورى است و آن عبارت است از اينكه حصول علم براى عالم محتاج به توسيط شىء ديگر نباشد . علم حضورى به علم مجرد به ذات خودش منحصر نيست ؛ چنان كه مشائين قائلند كه علم حضورى فقط علم مجرد به نفس خويش است . « 1 » و اما حصولى عبارت است از اينكه شخص به غير نفس خود ، عالم باشد . « 2 » و نيز مشائين گفته‌اند : علم خداوند به غير ، قبل از ايجاد ، حصولى و ارتسامى بوده است ، « 3 » مانند حصول علم بنّا به نقشهء بنا . و ليكن مطلب اين طور نيست ، بلكه علم حضورى در سه مورد است : قسم اول : علم مجرد ، مانند علم نفس به ذات خودش بدون اينكه صورتى از نفس در نفس توليد شود كه آن صورت كيف باشد و نفس از آن منفعل گردد و بين نفس و آن صورت اضافه محقق شود ، بلكه نفس پيوسته به وجود و ذات خود عالم است و عالم غير از علم نبوده بلكه علم عين عالم است و نفس ابداً از ذات خود غفلت ندارد .

--> ( 1 ) - شرح اشارات ، ج 2 ، ص 382 ؛ البته نسبت اين مطلب به حكماى مشاء مورد بحث و سخن است . رجوع كنيد به : تعليقهء آشتيانى بر شرح منظومه حكمت ، 477 . ( 2 ) - شفا ، بخش الهيات ، ص 361 - 364 ؛ شرح اشارات ، ج 2 ، ص 308 . ( 3 ) - شفا ، بخش الهيات ، ص 496 - 508 ؛ شرح اشارات ، ج 3 ، ص 298 - 301 .