تكثّر وجود به وجود و ماهيت براى وجود دو كثرت است : اول : كثرت به واسطهء ماهيات كه مقابل محمول است ، مانند : « الانسان موجود » و « الفرس موجود » و مراد از كثرت در متن اين قسم است . دوم : كثرت در حقيقت كه از ناحيهء خود وجود است ، و آن كثرتى مانند كثرات ديگر نيست ، بلكه كثرتى نوريه است كه مؤكد وحدت است ، چنان كه سابقاً در ذكر قول فهلويون گذشت . « 1 » بنا بر اين ، براى وجود ، كثرات عرضيه و مراتب طوليه است ، مانند نور كه داراى عرض عريض و طول طويل است . مثلًا نور اين اتاق و آن اتاق كه مرتبهء متنزّله‌اى از آفتاب است و در عالم تنزل محدود به حدود مساكن بوده ، در عرض يكديگر است . و يك مرتبهء طوليه براى نور است كه اگر كرهء زمين دريك فرسخى خورشيد قرار گيرد ذوب و آب خواهد گرديد ، از بس كه در نوريت شديد است . براى توضيح اين قسم تكثرى كه مضرّ به وحدت نيست ، چنين گفته مىشود : ما به الاشتراك اشياء در عالم ، يا تمام ذات و ما به الامتياز خارج از ذات است ، مانند زيد و عمرو كه در ذات ، يعنى انسانيت ، شريك و در خارج از ذات ، يعنى در كيف و كمّ ، امتياز دارند . و يا ما به الامتياز تمام ذات و ما به الاشتراك خارج از ذات است ، مثل كمّ و كيف كه

--> ( 1 ) - شرح منظومه ، بخش حكمت ، ص 22 - 23 .