دو حقيقت مختلف و از دو مقوله‌اى هستند كه در ذات كمال تباين و امتياز را دارند و در خارج از ذات در عارضيت شركت دارند . و يا در بعضى از ذات شريك و در بعضى از ذات ممتازند ، مانند انسان و فرس ، كه در حيوانيت شريك و در فصل امتياز دارند . مشائين در تمايز ما بين اشياء بيش از اين سه قسم تصور ننموده‌اند . « 1 » ولى اشراقيين قسم چهارمى تصور كرده‌اند و آن اينكه ما به الاشتراك و ما به الامتياز هر دو به تمام ذات باشد ، « 2 » و چون اين نظريه غريب است ثمرات غريبه‌اى هم دارد . يكى از ثمرات اين است كه قسم چهارم ، از قسم اول كه ما به الاشتراك به تمام ذات و ما به الامتياز به خارج از ذات است ، وحدتش بيشتر است ؛ چون در آنچه ما به الامتياز است اشتراك دارد . ثمرهء ديگر اينكه : در قسم چهارم تكثر و بينونت بيش از آن قسمى است كه ما به الامتياز به تمام ذات و ما به الاشتراك به خارج از ذات باشد ؛ زيرا در آن اگر چه امتياز به تمام ذات است ولى خارج ما به الاشتراك است ، لكن در قسم چهارم تنها امتياز به تمام ذات است . براى قسم چهارم به يك خط يك ذرعى و يك خط دو ذرعى كه خط بسيط است ، تنظير شده است ، « 3 » كه ما به الاشتراك و ما به الامتياز هر دو ذات خط است ؛ چون خط يك ذرعى بسيط است ، نه اينكه مركب از وجود يك ذرع و فقدان يك ذرع ديگر باشد ؛ زيرا فقدان ، جزء حقيقت نمىشود . چرا كه اين كتاب مثلًا عبارت از اين بين الدفّتين است ، نه اينكه مركب از اين حقيقتِ بين الدفّتين و فقدان حجر و شجر و غيره باشد ؛ چون اگر مركب از فقدان و اعدام وجودات ديگر باشد لازم مىآيد كه اعدام آنها

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به : التحصيل ، ص 502 - 507 ؛ مباحثات ، ص 218 - 219 ؛ و نيز : اسفار ، ج 2 ، ص 9 و بعد ؛ تعليقهء صدر المتألهين بر شفا ، ص 207 . ( 2 ) - رجوع كنيد به : مطارحات ، در مجموعهء مصنفات شيخ اشراق ، ج 1 ، ص 293 - 302 و 333 - 334 ؛ و نيز : اسفار ، ج 1 ، ص 427 . ( 3 ) - رجوع كنيد به : مطارحات ، در مجموعهء مصنفات شيخ اشراق ، ج 1 ، ص 299 ؛ اسفار ، ج 1 ، ص 434 .