آيا مطلب از چه قرار است ؟ مثلًا در آن چنار كه اول نهال تازه‌اى بوده و حركات مختلفه‌اى مانند حركت در كيف و حركت در كمّ و حركت در جوهر كرده است ، آيا آن كمّ و مقدار و قد يك سانتى كه داشت و به آن حد محدود بود از بين رفته ، و اين قد را كه فعلًا درخت ده مترى است ، بتمامه از نو پيدا كرده است ؟ يا اينكه آن قد يك سانتى باقى است ، منتها حد آن مقدار به واسطهء حركت در كمّ و بزرگى ، تفاوت نموده و زايل و سپرى شده و لكن اصل مقدار باقى بوده ولى بعد از آنكه به آن حد محدود بود ، ترقى كرده ، حد آن وجود و مقدار به حد كاملى متبدل شده است ؟ و آيا آن ميوه كه اول رنگ آن سبز بود ، آن رنگ به كلى معدوم شده و رنگ سرخ از نو توليد گرديد ؟ مخفى نماند كه اگر از ترقى ترتيبى غفلت نشود ، انسان نمىگويد : وجود اين رنگ سرخ غير از وجود آن رنگ سبز است ؛ زيرا اگر انسان نشسته و چشم دقت به تماشاى جمال آن ميوه بدوزد ، مىبيند اين وجود عرضى ، به تدريج ترقى مىكند و در هر آنى بعد آنى مىگويد : اين رنگ همان رنگ است . منتها انسان از ترقى ترتيبى غفلت نموده و بعد از گذشت ترقيات زيادى ، چشمش كه به آن ميوه مىافتد مىگويد : اين جمال گلگون كجا و آن رنگ سبز كجا ! و الّا آن رنگ سبز به رنگ زرد و رنگ زرد به رنگ سرخ تبدل پيدا نموده است . اگر انسان آخرين درجهء قوت زردى را با اولين درجهء ضعف سرخى كه يك آنى بين آنها فاصله زمانى باشد ، تحت نظر قرار دهد ، هيچ عاقلى نمىگويد اين رنگ جديد ، آن رنگ سابق نيست و هكذا در آن رنگ سرخى كه مقدار كمى از ضعف ترقى نموده ، نمىگويد اين غير رنگ سابق است و همچنين تا برسد به نهايت درجهء رنگ سرخى كه در هر مرتبه اذعان خواهد كرد كه اين ، همان رنگ سابق است . پس اگر انسان چنين دقتى اعمال كند ، يك مرتبه مىگويد : اين اختلافاتى كه به نظر مىآيد ، ظاهرى است و بر اثر غفلت است كه خيال مىشود وجود سبزى معدوم شده و