غير متغير و حركتش حركت دوريه و غير انتقاليه است ، « 1 » بحث مىشود و يك بار بنا بر مذاق اخواننا المتجددين سخن به ميان مىآيد . بنا بر استكشافات علميهء دورهء حاضر قائلند كه : موجودات عالم به يك نحوه يعنى به يك حقيقت در اين فضا در تلاطم هستند و اصل آنها ذرات بوده كه مجتمع گرديده ، تشكيل كرات داده است و در اين جو پهناور در پروازند . فلسفه كه از اروپا به اينجا مىرسد ، ايرانىها با افكار قاصر خود ، يك نظرياتى به آن ضميمه مىكنند . مثلًا « جوّ لا يتناهى » مىگويند . با اينكه آنها چنين چيزى نگفته بلكه ما برهان بر تناهى داريم . « 2 » و الحاصل : اينها مثل فرفوريوس خوابى مبنى بر اينكه اجسام فلكيه غير اين اجسام طبيعت باشد نديده‌اند ، بلكه گفته‌اند همهء موجودات و اجسام طبيعةً از يك اصل بوده و لو به واسطهء حرارت و برودت در كيفيت جسميه مختلف باشند ، ولى آن موجودات كائنه در ذات جسميت با هم شريكند . اصل اين عالم را يك بخار غليظى فرا گرفته ، كم كم به واسطهء مرور دهور اين بخار مجتمع و با كمال يافتن حرارت ، مادهء ذائبه شده و با شدت تمام يك انفجار توليد شده قسمتى از آن پرت و در اطراف اين مادهء ذائبه به دور افتاده و به واسطهء قوهء دافعه و جاذبه‌اى كه دارد به دور خود گشتن را آغاز مىكند . مثلًا مىگويند اين زمين ما تكه‌اى از مادهء ذائبهء شمس بوده كه به دور افتاده و كم كم سرد شده و روى آن جسم كروى قشر بسته تبديل به سنگ شده و به مرور دهور سنگها ساييده و خاك گشته و خاك نبات شده تا آخر ؛ چنانچه خود شمس روز به روز حرارت خود را از دست داده و روزى مىرسد كه حرارت آن تمام مىشود و لذا گفته‌اند : عمر خورشيد شش ميليون سال است . و الحاصل : همهء كواكب و اقمار و كرات عمرى داشته و روزى اين صلابت و اتصال آنها گسيخته خواهد شد . اين سخن از نتايج علم حاضر است و بعيد نيست كه اين

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به : شفا ، بخش طبيعيات ، ص 169 ؛ مباحث مشرقيه ، ج 2 ، ص 88 . ( 2 ) - رجوع كنيد به : مباحث مشرقيه ، ج 1 ، ص 298 ؛ اسفار ، ج 4 ، ص 21 .