خورشيد ما و سيصد و چند كره‌اى كه مانند پروانه به دور آن مىگردند و ممكن است از خود خورشيد بزرگ‌تر باشند - منتها از بس كه دورند ما متوجه نيستيم ؛ چنانچه گفته‌اند نور در هر ثانيه شصت هزار فرسخ سير مىكند و نور آفتاب در پانزده دقيقه و چند ثانيه به زمين مىرسد ، نور كوكب زهره چند سال طول مىكشد تا به ما برسد ، بلكه گفته‌اند كوكبى است كه يك ميليون سال طول مىكشد تا نور آن به ما برسد ، بالاتر از اين گفته‌اند كواكبى هستند كه نور آنها از آنجا حركت كرده هنوز به ما نرسيده ، مُلك الهى اين قدر عظمت دارد - عمر آنها ختم شود . پس مىتوان قائل شد كه در عالم يك شمس الشموس و قطب رَحى كه اول آن را بخار فرا گرفته و در فضا جمع شده تشكيل يافته و به طورى عظمت و حرارت داشته كه به ذهن ما نمىآيد . چنانچه آب سماور در حرارت صد درجه به جوش مىآيد و گويند اگر بمب اتم را كه شصت هزار درجه حرارت دارد به دريايى بياندازند در فاصلهء كمى آب دريا را به جوش مىآورد ، آن شمس الشموس به قدرى حرارت داشته كه ما از تصور آن عاجزيم . و اين اجرام و شموس از دفع قطرات او بوده و اينهايى كه به كنارى افتاده‌اند به واسطهء قوهء دافعه و جاذبه به دور خود گردش و همه پروانه‌وار به دور آن محور مىگردند . با اين وصف چون آن هم وزن داشته و حرارت و قوه‌اش عند اللّه معيّن است ؛ لذا اندك اندك اين قوه را از دست مىدهد ، چون آتش است و حرارت آتش محدود است و تمام مىشود و خدا مىداند در چه مدتى تمام مىشود . و بالجمله : اصل اجسام بنا بر عقيدهء اخواننا المتجددين يكى است . سپس مقدماتى را كه تهيه نموديم ، به اين مطلب منضم مىكنيم . و آن اينكه : كلى طبيعى در ضمن افراد و با وجود آنها موجود مىشود و با عدم آنها معدوم مىگردد و غير افراد چيز ديگرى نيست . پس اين انواع جماد و نبات و حيوان و انسان كه مىبينيم غير افراد چيزى نيستند و عالم عبارت از عين آحاد اين افراد كرات و نبات و حيوان است نه اينكه غير