گرديده ، خارج از سعهء جهت قابلى و فاعلى آن حقيقت اطلاقيه نيست ؛ اگر چه تنزل آن حقيقة الحقائق الأزلية به عالم عناصر و تراكيبْ او را از احكام و لوازم عالم « ألست » و جبروت دور نمود . و فرق بسيار است بين حقيقت منزه از عوارض ماده و مقدار ، بلكه منزه از تعيّن عدمى خاص عالم ربوبى ، و تعيّن آن حقيقت در عالم محدود ماده و مقدار شهر ديجور مزاج . ولى تنزلات وجودى و سير در منازل متأخر از مقام تجرد ، بلكه فوق التجرد ، براى او صعود به شمار مىرود . چه آنكه نيل به مقام « خاتميت » و عبور از منازل عالم مثال و شهود تفصيلى آن عالم ، كه خود داراى مراتبى است ، و در آن سماوات سبعْ شهود تفصيلىِ منازلِ انبيا در وجود مثالى - كما أخبر ، عليه السلام ، عن درجاتهم بعد المعراج - و مشاهدهء مثال اعيان جميع حقايق در عوالم مثالى : « إنَّ في العرشِ تِمْثالَ جميع ما خَلَقَهُ اللَّه » « 1 » ، و نيز عبور از عوالم جبروت و مشاهدهء ارواح انبيا در آن عالم ، و ولوج به مقام واحديت و مشاهدهء اعيان قابليه و احاطه به حقايق اين حضرت ، كه « قابَ قَوْسَيْنِ » كنايه از آن مقام و مرتبه است ، و ولوج به مقام احديت و نيل به مظهريتِ اللَّه ذاتى ، كه « أَوْ أَدْنى » اشاره به آن مقام است ، بارى همهء اين مراحل و سير در همهء اين درجات جز پيمودن طريق كمال نيست . و نيز بايد به اين سرّ واقف شد كه همان طورى كه حضرت روح اللَّه ، عيسى بن مريم - عليه السلام - در گهواره از نبوت خود خبر داد كه إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَ جَعَلَنِي نَبِيًّا « 2 » آن حقيقة الحقائق الأزلية و « الإنسان الحادث الأزلي

--> ( 1 ) - بحار الأنوار ، ج 55 ، ص 34 ، حديث 54 . ( 2 ) - مريم ( 19 ) : 30 .