بود و حال به قعر جهنّم رسيد ، آنگاه مطلع شدند كه كافرى هفتاد ساله مرده است » « 1 » . اگر حديث صادر شده باشد ، شايد آن بعض ، از اهل حال بوده يا با تصرّف رسول خدا - صلّى اللَّه عليه و آله - به گوششان رسيده ، براى تنبيه غافلان و هوشيار [ ى ] جاهلان . اگر هم حديث - كه الفاظش را ياد ندارم - صادر نشده باشد ، لكن مطلب همين است . ما يك عمر رو به جهنّم سير مىكنيم و يك عمر نماز - كه بزرگ‌ترين يادگاه خداى متعال است - پشت به حق و خانه او - جلّ و علا - و رو به خود و خانهء نفس به جا مىآوريم و چه دردناك است كه نماز ما كه بايد معراج ما باشد و ما را به سوى او و بهشت لقاى او بَرد ، به سوى خود ما و تبعيدگاه جهنم برد . پسرم ! اين اشارت‌ها نه براى آن است كه امثال من و شما راهى براى معرفت اللَّه و عبادت اللَّه به آن گونه كه حقّ او است ، پيدا كنيم ؛ با آن كه از اعرف موجودات به حق تعالى و حقّ عبادت و بندگى او - جلّ و علا - نقل شده است : « ما عَرَفْناكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ وَما عَبَدْناكَ حَقَّ عِبادَتِكَ » « 2 » بلكه براى آن است كه عجز خويش را بفهميم و ناچيزى خود را درك كنيم و خاك بر فرق انانيّت و انّيّت خود ريزيم ، بلكه از سركشى اين غول بكاهيم ، باشد كه توفيق يابيم مهارى و لگامى بر او زنيم ، كه از خطر عظيمى كه جان را يادش مىسوزاند ، رهايى يابيم . و هان ! آن خطر كه در لحظات آخر جدايى از اين عالم و كوچ به سوى جايگاه

--> ( 1 ) - الفتوحات المكّية ، ج 1 ، ص 298 ؛ المسند ، أحمد بن حنبل ، ج 9 ، ص 19 ، حديث 8825 ؛ علم اليقين ، ج 2 ، ص 1002 . ( 2 ) - « آن چنان‌كه حقّ معرفت تو است ، تو را نشناختيم و آنگونه كه حقّ عبادت تو است ، تورا عبادت نكرديم » . ( عوالي اللآلي ، ج 4 ، ص 132 ، حديث 227 ؛ بحار الأنوار ، ج 68 ، ص 23 ، حديث 1 ؛ شرح فصوص الحكم ، قيصرى ، ص 346 )