گنجى است كه در مجراى نهر فرات و يا نزديك آن كشف مىشود . بعلاوه ، شايد مراد از اتراك ، در اين نبرد تركهاى تركيه باشند نه روسها ، ممكن است روسيه در جنگ با تركها بطور نهانى با سفيانى بوده و از او پشتيبانى مىنمايد . و به خواست خدا به زودى يادى از جنگ قرقيسيا ، در ضمن حوادث كشور شام و حركت سفيانى خواهد آمد . * * * و از جمله ، روايات مربوط به انقلاب آذربايجان در روياروئى با تركان مىباشد ، از امام صادق ( ع ) روايت شده كه فرمود : « آذربايجان براى ما لازم است ، چيزى در مقابل آن ياراى مقاومت ندارد و چون انقلاب‌گر ما قيام كند به سوى او بشتابيد ، اگرچه با رفتن چهار دست و پا بر روى برف باشد . » « 1 » ممكن است از قول امام ( ع ) كه فرمود : « ناگزير از آذربايجان بوده و چيزى در مقابل آن ايستادگى نمىكند » چنين استفاده شود كه آن جنبشى است هدايت‌گر كه در آذربايجان و يا از ناحيهء اهالى آن سامان بوجود آمده كه لازم است بعد از آن ، انتظار و درنگ نموده ، تا نشانه‌هاى نزديك آن آغاز گردد ، و چنان كه از روايت زير فهميده مىشود ممكن است اين ماجرا در روياروئى با روسها باشد ؛ « دو خروج براى تركان رخ مىدهد كه در يكى از آنها آذربايجان ويران گشته و در خروج ديگرى در جزيره سرمىزند كه عروسان حجله‌نشين را به وحشت مىاندازد در اين هنگام است كه خداوند متعال مسلمانان را يارى نموده ، و قربانى بزرگ خداوند در ميان آنان وجود دارد . » « 2 » وقتى به تنهائى اين روايت را مورد بررسى قرار مىدهيم ، احتمالا از جمله روايات مربوط به هجوم تركان و مغول به سرزمينهاى اسلامى باشد ، كه در نخستين مرحله‌اى كه به آذربايجان رسيده آن را ويران مىسازند ، و سپس به فرات مىرسند و مسلمانان بر آنان پيروز مىگردند . كه در چشمهء جالوت و غير آن ، قربانى بزرگى در بين آنان وجود دارد . امّا اگر جمع بين اين روايت ، و روايت پيشين نمائيم . احتمال دارد كه منظور از

--> ( 1 ) - غيبت نعمانى ص 170 . ( 2 ) - الملاحم و الفتن ص 32 .