همين ترتيب يعنى ظهور يك معناى ساده ابتدايى از آيه و ظهور معناى وسيع‌ترى به دنبال آن و همچنين ظهور و پيدايش معنايى در زير معنايى در سرتاسر قرآن مجيد جارى است و با تدبر در اين معانى معناى حديث معروف كه از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله مأثور و در كتب حديث و تفسير نقل شده است : « ان للقرآن ظهراً وبطناً و لبطنه بطناً الى سبعة ابطن » روشن مىشود . « 1 » بنابر آنچه گذشت قرآن مجيد ظاهر دارد و باطن ( ياظهر و بطن ) كه هر دو از كلام اراده شده‌اند جز اين كه اين دو معنا در طول هم مرادند نه در عرض همديگر نه اراده لفظ اراده باطن را نفى مىكند و نه اراده باطن مزاحم اراده ظاهر مىباشد . و - چرا قرآن مجيد از دو راه ظاهر و باطن سخن گفته ؟ 1 . انسان در زندگى ابتدايى خويش كه دنيوى و موقتى است مانند يك حبابى خيمه هستى خود را روى درياى بيكران ماده زده در همه فعاليت‌هايى كه در مسير وجود مىكند سرسپرده امواج خروشان اين درياى بيكران است و سر و كار با ماده دارد . حواس بيرونى و درونىاش به ماده و ماديات مشغول و افكارش نيز پاى بند معلومات حسىاش مىباشد ، خوردن و آشاميدن و نشستن و برخاستن و گفتن و شنودن و رفتن و آمدن و جنبيدن و آرميدن و بالاخره همه فعاليت‌هاى زندگى را روى ماده انجام مىدهد و فكرى جز اين ندارد . و گاهى كه پاره‌اى از معنويات را مانند دوستى و دشمنى و بلندى همت و بزرگى مقام و نظاير آنها تصور مىكند ، اكثريت افهام آنها را به واسطه مجسم ساختن مصداق‌هاى مادى در نظر تصور مىكنند چنان كه شيرينى پيروزى را با شيرينى

--> ( 1 ) . تفسير صافى ، مقدمه 8 و سفينة البحار ، ماده « بطن »