چنان كه بدان اشاره خواهد شد ، امروز نيز مورد بحث و دقت فلاسفه و روان‌شناسان معاصر غرب واقع گشته است . شك نيست كه شرح و بيان كليهء افكار و نظريات عميق و دقيق شيخ رئيس در موضوع علم نفس از حوصلهء اين مقال و اين مقدمه كه بناى آن بر اختصار و ايجاز است خارج مىباشد و فقط براى نشان دادن نبوغ و دهاء و قدرت تفكر و تخيل و عظمت مقام علمى و فلسفى اين فيلسوف نامدار ايران ، ذيلا بذكر چند برهان كه ارتباط با تجارب نفسانى و افكار فلسفى وى داشته و موجب اشتهار و معروفيت شيخ در سراسر قرون وسطاى اروپا بوده و حتى آثار نفوذ آن تا كنون نيز در فلسفه و روان‌شناسى جديد ديده مىشود ، اقتصار مىگردد . برهان « انسان معلق در فضا » . - « تنبيه ، با خويشتن آى ! و انديشه كن كه : چون تو بحالى باشى كه چيزها را در توانى يافت دريافتنى درست ، از ذات خويش غافل توانى بود ؟ و بود كه اثبات ذات خود نكنى ؟ نه همانا كه بينا را اين حال تواند بود ، بلكه خفته و مست ، در حال خفتگى و مستى ، ذات او ازو دور نتواند بود ، و اگر چه مثال ذات وى در ذكر بنماند ، « و اگر توهم كنى ذات خود را كه ، در اول آفرينش بر آن صفت كمال باشى كه اكنون هستى با عقل درست ، و هيئات تمام ، و توهم كن كه اندامهاى تو بر وضعى و هيئتى باشد كه بهم پيوند ندارد ، و يكديگر را نپساود ، بلكه از هم جدا بود و در هوائى باشد كه از آن متأثر نشود ، و معلّق ايستاده بود ، او را بينى كه از همه چيزها غافل بود ، مگر از ثبوت هستى خويش » « 1 » . اين برهان شيخ مانند برهان معروف دكارت مبتنى برين اصل است كه

--> ( 1 ) - ابن سينا ، اشارات ، ترجمهء فارسى ، چاپ تهران . ص 52 .