« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » ؛ « 1 » و هيچ چيزى [ در عالم هستى ] نيست مگر آن‌كه گنجينه‌هاى آن تنها و پيش‌ماست و ما آن را جز به ميزان معينى فرونمىفرستيم . « وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ » ؛ « 2 » و او [ خدا ] هر جا كه باشيد با شماست و ام‌الكتاب تنها در نزد اوست . « يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ » ؛ « 3 » خداوند آن‌چه را بخواهد [ از لوح محفوظ ] پاك مىكند و يا در آن ثبت مىكند . و ده‌ها آيات ديگر امثال اين‌ها . اين‌ها همه مسائلى است مربوط به آن سوى مرز و به ماوراى طبيعت ارتباط دارد . چگونه ما از راه طبيعت‌شناسى به معرفت اين مسائل نائل مىگرديم ؟ طبيعت‌شناسى قطعاً و مسلّماً ما را به علم و قدرت و حكمت آفرينندهء جهان آگاه مىكند ، اما در همين جهت نيز حداكثر اين است كه ما را واقف مىسازد به اين‌كه آفرينندهء جهان به كارهايى كه در طبيعت انجام مىدهد آگاه است و بر آن‌ها تواناست « أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ » « 4 » ولى قرآن در اين جهت نيز معرفتى بالاتر ، از ما مىخواهد و آن اين‌كه او بر همه‌چيز بلااستثنا آگاه است و بر همه‌چيز بلااستثنا تواناست « وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ » . « 5 » « وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » ؛ « 6 » چگونه از راه مطالعه در مخلوقات كه به‌هرحال محدودند ، به علم نامتناهى و قدرت نامتناهى واقف مىشويم ؟ حقيقت اين است كه مطالعهء طبيعت به شيوه و روش حسى و عقل علمى ما را تا

--> ( 1 ) . حجر ، آيهء 21 . . ( 2 ) . حديد ، آيهء 4 . . ( 3 ) . رعد ، آيهء 39 . . ( 4 ) . ملك ، آيه 14 : آيا كسى كه خود خلق كرده است به مخلوقش علم ندارد و حال آن‌كه وى لطيف و آگاه است . . ( 5 ) . انعام ، آيه 101 : او به هرچيزى داناست . . ( 6 ) . مائده ، آيه 120 : و او بر هرچيزى تواناست . .