از اين‌جا نظر ملا هادى كه مىفرمايد : تشكيك در وجود ، منسوب به حكماى ايران قديم است ناتمام است ، زيرا شيخ اشراق منسوب به ايران كهن است و تشكيك را منحصر در ماهيت مىداند « 1 » ) . آرا و عقايد مختلف درمورد وحدت يا كثرت هستى بنابر اصالت وجود يا ماهيت ، در ميان فلاسفه ، عرفا و صوفيه ، اختلافى از جهت توجيه وحدت و كثرت در عالم ، وجود دارد كه عبارت است از : الف ) وحدت شهودى : كه منظور عرفا از وحدت وجود ، گاهى همان وحدت شهود است . عارف در اوج معرفت و سير و سلوكش هرچه را مىبيند ، فقط خدا را مىبيند . على عليه السّلام در اين مورد مىفرمايد : ما رأيت شيئا الا و رأيت اللّه قبله و معه و فيه و بعده ؛ هيچ چيز را نديدم جز اين‌كه قبل از آن و با آن و در آن و بعد از آن خدا را ديدم . عالم ، به منزلهء آينهء جمال جميل و مظهر صفات و اسماى حسناى اوست كه قبل از هرچيز رخ يار را نشان مىدهد . اين است كه گفته‌اند : رسد آدمى به جايى كه به جز خدا نبيند * بنگر كه تا چه حد است مكان آدميت ره عقل جز پيچ‌درپيچ نيست * بر عارفان جز خدا هيچ نيست همه هرچه هستند از آن كمترند * كه با هستىاش نام هستى برند وحدت شهود مورد تأييد و تشويق شريعت اسلام است ، چرا كه خداوند نور آسمان‌ها و زمين است : اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ، مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ « 2 » . دعاى امام حسين در روز عرفه هم ، در همين خصوص است كه مىفرمايد : « كيف يستدلّ عليك بما هو فى وجوده مفتقر اليك أيكون لغيرك من الظهور ما ليس لك حتى يكون هو المظهر لك متى غبت حتى تحتاج الى دليل يدلّ عليك . . . عميت عين

--> ( 1 ) . مرتضى مطهرى ، شرح مبسوط منظومه ، ج 1 ، ص 220 . ( 2 ) . نور ، آيه 35 .