اين مصداق ( فرضى ) را اعتبار مىكنيم ؛ پس آن خصوصيت بر آن مصداق ( ديگر ) صدق نمىكرد و اگر در صدق مفهوم واحد ، خصوصيت آن اعتبار شود ، پس آن خصوصيت بر اين مصداق صدق نمىكرد و اگر در ( صدق مفهوم واحد ) دو خصوصيت باهم ( از اين مصداق و آن مصداق ) اعتبار شوند ، مفهوم واحد بر هيچ‌كدام از آن دو ( مصداق ) صدق نمىكرد و اگر هيچ خصوصيتى از دو خصوصيت اعتبار نشود ، بلكه آن مفهوم واحد از قدر مشترك ميان آن دو ( خصوصيت ) انتزاع بشود ؛ پس ( مفهوم واحد ) از كثير از جهت كثرت انتزاع نشده است ، بلكه آن ، از كثير از جهت واحد انتزاع شده است ، مانند كلى كه از جهت مشترك ميان افراد كه صادق بر جميع است منتزع مىشود كه اين خلاف فرض است . ( و مورد قبول اصالة التشكيكى است ) . و أمّا أنّ حقيقته مشكّكة . . . و بالعكس ، و هذا هو التشكيك . و اما اين‌كه حقيقت وجود ، علىرغم مفهوم وجود ، مشكك و داراى مراتب است ، براى اين است كه در آن حقيقت كه عبارت از كمالات حقيقى و مختلف است ، ظاهر است كه آن صفات ، به نحوى هستند كه برخى بر بعضى ديگر متفاضل ، برتر و غير خارج از ذات و حقيقت واحد وجود هستند - ، زيرا اگر از حقيقت وجود خارج بودند ، باطل مىبودند ، چرا كه اصالت با وجود است - مانند شدت و ضعف ، تقدم و تأخر ، قوه و فعل و غير آن ( مثل علت و معلول ، مجرد و ماده و . . . ) لذا آن ( حقيقت مشككهء وجود ) ، حقيقت واحد و متكثر در ذات خود مىباشد كه در آن ما به الامتياز به ما به الاشتراك و بالعكس برمىگردد كه اين همان تشكيك ( مورد قبول در وجود ) است . ( نه اين‌كه قول شيخ اشراق صحيح است كه تشكيك را در ماهيت مىداند كه محال است ؛ « 1 » هرچند او اولين‌بار علاوه بر تمايز به تمام ذات مثل تمايز كم‌وكيف و تمايز به فصول و عوارض فردى ، تمايز و اختلاف تشكيكى را مطرح و اثبات نمود و

--> ( 1 ) . محمد تقى آملى ، درر الفوائد ، تعليقة على شرح المنظومه ، ج 1 ، ص 32 .