پاسخ اشكال : پاسخ هردو اشكال اين است كه وجود حقيقت واحد و داراى مراتب است و گاهى به‌طور مطلق ملاحظه مىشود و گاهى مراتب آن ، هرگاه وجود به‌طور مطلق ملاحظه شود ، در اين صورت از نظر مصداق مساوق با وحدت است ، همان‌گونه كه وجود مطلق مساوق با عينيت و منشأيت آثار است و نيز همان‌گونه كه وجود مطلق مساوى با فعليت است ، اما هرگاه مراتب وجود مورد ملاحظه واقع شود در اين صورت به واحد و كثير تقسيم مىشود ، همان‌گونه كه به ذهنى و خارجى و بالقوه و بالفعل تقسيم مىگردد . به عبارت ديگر وحدت بر دو قسم است : وحدت خاصّه و وحدت مطلقه ، آنچه مقابل كثرت است وحدت خاصّه است و آنچه شامل كثرت هم مىشود وحدت عامّه و مطلقه مىباشد . و به عبارت سوّم حقيقت وجود مساوق با وحدت است و درنتيجه هركجا اين حقيقت تحقق دارد وحدت هم موجود است ، ولى چون حقيقت وجود مشكّك است و مراتب قوى و ضعيف و خالص و آميخته با نقصان و فقدان دارد ، هرگاه برخى از مصاديق وجود با برخى ديگر مقايسه شود ، قهرا مرتبهء ضعيف فاقد آن چيزى است كه مرتبهء قوى واجد آن است و از مراتب ضعيف كثرت انتزاع مىگردد و به گفته صدرالمتألهين « آنچه وجودش اقوى است وحدانيت آن هم أتم مىباشد » « 1 » . آنچه بيان گرديد حاصل مطالبى است كه مصنف در نهاية الحكمه و پاورقى اسفار دراين‌باره بيان نموده‌اند « 2 » . بنابراين اشكال تناقض كاملا بىپايه است ، زيرا موضوع در دو قضيهء موجبه كليه و سالبه جزئيه متفاوت است ، موضوع در موجبه ، وجود مطلق يا حقيقت وجود است و موضوع در قضيه سالبه ، وجود خاص يا مراتب وجود است .

--> ( 1 ) فكل ما وجوده أقوى كانت وحدانيته أتمّ . اسفار ، ج 2 ، ص 82 . ( 2 ) نهاية الحكمه ، مرحله هفتم ، فصل اوّل ، اسفار ، ج 2 ، ص 90 .