مصاديق مختلفى دارد ، كه برخى موجودند و برخى معدوم ، مثلا كوه ياقوت يا درياى جيوه در خارج موجود نيست ولى مصاديق ديگرى از ياقوت و جيوه تحقق خارجى دارد . بنابراين ممكن است گفته شود تحقق اين ماهيت در برخى از مصاديق براى درستى و صدق حكم ايجابى براى آن كافى است ، و نمىتوان ثبوت ذهنى آن ماهيت را نتيجه گرفت . كلامى از شيخ اشراق حكيم بلندپايهء اشراق ، شهاب الدين سهروردى ( ره ) در رابطه با اثبات وجود ذهنى كلامى دارد كه به گفته صدر المتألهين ( ره ) اين بيان مخصوص او بوده و قبل از او از فرد ديگرى نقل نشده است ، ما جهت اطلاع خوانندگان گرامى متن عبارات وى را از حكمة الاشراق نقل مىكنيم : « ان الشيء الغائب عنك اذا ادركته فانما ادراكه على ما يليق بهذا الموضع هو حصول مثال حقيقته فيك فان الشىء الغائب ذاته ان لم يحصل منه اثر فيك فاستوى حالتا ما قبل العلم و ما بعده و هو محال ، و إن حصل منه اثر فيك و لم يطابق فما علمته كما هو ، فلابد من المطابقة من جهة ما علمت ، فالأثر الذى فيك مثاله » « 1 » . ترجمه : چيزى كه غايب از تو مىباشد ، هنگامى كه آن را ادراك مىكنى ، نحوهء ادراك آن به گونه‌اى كه متناسب با اين مقام است ، بدين صورت است كه همانند حقيقت آن در تو حاصل مىگردد ؛ زيرا چيزى كه از تو غايب است اگر اثرى از آن در تو پديد نيايد ، حالت قبل از علم و بعد از علم يكسان خواهد بود ، و آن محال است ، و اگر اثرى از آن در تو حاصل گردد و با آنچه در خارج است مطابقت نداشته باشد پس آن را به گونه‌اى كه واقعا وجود دارد ادراك نكرده‌اى ، بنابراين بايد از آن جهت كه به آن علم حاصل شده است ، با آن مطابقت داشته باشد ، پس اثرى

--> ( 1 ) شرح حكمة الاشراق ، مقالهء 1 ، ضابط 2 ، ص 40