على ربانى گلپايگانى

151

ايضاح الحكمه ترجمه و شرح بداية الحكمه ( فارسى )

درخت كره آب و . . . همگى داراى مرتبه‌اى از ثبوت مىباشند ، اگرچه ثبوت آنها « بالذات » نيست ، بلكه ثبوت « بالعرض » است ، زيرا اين مفاهيم از محدوديت موجودات امكانى حكايت مىكنند ، محدوديت به فقدان و نيستى بازمىگردد . 3 - ثبوت مفاهيم اعتبارى : مقصود از مفاهيم اعتبارى ، مفاهيمى است كه از مطالعهء مستقيم موجودات خارجى براى ذهن حاصل نشده‌اند ، بلكه پس از حاصل شدن مفاهيم ماهوى ، براساس يك تحليل و فعاليت خاص عقلانى ، پديد مىآيند و در عين حال بر موجودات خارجى منطبق مىگردند ، ولى نحوهء انطباق آنها بر موجودات خارجى با انطباق مفاهيم ماهوى متفاوت است ، مفاهيم ماهوى بيانگر اجزاء ذات و ماهيت مصاديق خود مىباشند ، ولى مفاهيم اعتبارى از ماهيت و ذات مصاديق خود حكايت نمىكنند بلكه بيانگر مرتبه و ويژگى وجودى مصاديق خود مىباشند . مثلا مفاهيم وجوب و امكان « 1 » ، قوه ، فعل ، حدوث ، قدم ، علت ، معلول و نظاير آنها ، مفاهيم اعتبارى ( معقولات ثانى فلسفى ) هستند ، كه بر موجودات خارجى منطبق مىگردند ، چنان‌كه مىگوئيم . خدا واجب الوجود است ، انسان ممكن الوجود است ، نطفه ، انسان بالقوه است ، كودك ، انسان بالفعل است ، آتش علت است ، حرارت معلول است . و . . . ، مفاهيم ياد شده بيانگر ويژگى وجودى مصاديق خود مىباشند ، وجوب يعنى هستى مستقل و امكان يعنى وجود رابط و وابسته ، « قوه » ناظر به مرتبهء ضعيف وجود و « فعليت » ناظر به مرتبه قوى وجود است و . . . اگرچه ضعف وجود و ربط آن ، در حقيقت به فقدان و نيستى بازمىگردد . در هرصورت تفاوت روشن اين دو دسته مفاهيم دو چيز است : 1 - مفاهيم ماهوى از مطالعهء مستقيم موجودات خارجى بدست مىآيند ولى مفاهيم اعتبارى در مرتبه دوم و از طريق يك نوع كار و فعاليت خاص عقلانى كه در مورد مفاهيم ماهوى انجام مىگيرد حاصل مىشوند .

--> ( 1 ) مقصود وجوب و امكان بر مبناى اصالت وجود ، و در اصطلاح حكمت متعاليه است كه وجوب و امكان ، وصف وجود است نه وصف ماهيت نه بر مبناى اصالت ماهيت و در اصطلاح غير حكمت متعاليه .