ديگران ننگريستن ستم‌گرى بود و خيانت ، و عاملانى اين چنين را در ميان كسانى جُو كه تجربت دارند و حيا از خاندان‌هاى پارسا كه در مسلمانى « 1 » قدمى بيشتر دارد - و دل‌بستگى بيشتر - اخلاق آنان گرامىتر است و آبروشان محفوظ و طمعشان كمتر و عاقبت نگرى شان فزون‌تر ، پس روزىِ اينان را فراخ دار كه فراخى روزى نيروشان دهد تا در پى اصلاح خود برآيند و بى نيازيشان بود ، تا دست به مالى كه در اختيار دارند ، نگشايند و حجتى بود بر آنان ، اگر فرمانت را نپذير هستند ، يا در امانت خيانت ورزيده پس بر كارهاى آنان مراقبت دار و جاسوسى راست‌گو و وفاپيشه بر ايشان بگمار كه مراقبت نهانى تو در كارها شان ، وادار كننده آن‌ها است به رعايت امانت و مهربانى بر رعيت و خود را از كاركنانت واپاى . اگر يكى از آنان دست به خيانتى گشود و گزارش جاسوسان تو بر آن خيانت هم‌داستان بود ، بدين گواه بسنده كن و كيفر او را با تنبيه بدنى بِدو برسان و آنچه به دست آورده ، بِستان . سپس او را خوار بدار و خيانت‌كار شمار و طوق بدنامى را در گردنش درآر . و در كار خراج چنان بنگر كه اصلاح خراج دهندگان در آن است ، چه صلاح خراج و خراج دهندگان به صلا ح ديگران است و كار ديگران سامان نگيرد ، تا كار خراج‌دهندگان سامان نپذيرد ، كه مردمان همگان ، هزينه خوار خراجند و خراج‌دهندگان . و بايد نگريستن است ، به آبادانى زمين ، بيشتر از ستدن خراج بود ، كه ستدن خراج جز با آبادانى ميسر نشود و آن كه خراج خواهد و به آبادانى نپردازد ، شهرها را ويران كند و بندگان را هلاك سازد و كارش جز اندكى راست نيايد ، و اگر از سنگينى - ماليات - شكايت كردند ، يا از آفتى كه - به كشت « 2 » - رسيده ، و يا آبى كه از

--> ( 1 ) . به طور مثال خانواده‌هايى كه ابتدا به اسلام وارد شدند ( خانواده مسلمانان پيشين و با سابقه ) . آن‌هم به اين جهت‌است كه درست‌كارى و راست كردارى خانواده ، سبب مىشود كه مردان آن خانواده خوب تربيت يابند و رشد نمايند . سابقه پيشين داشتن در اسلام معرف شرافت و شخصيت است . به صفحه 39 مرجع قبلى مراجعه شود . . ( 2 ) . يا به جهت نتيجه ماليات بر زمين و يا به جهت ظلم و ستم جمع آوران ماليات . ابن ابى الحديد ، ج 17 ، ص 72 . .