و هفتاد و پنج است و اگر احاديث مكرر را از آن استثنا كنيم ، چهار هزار حديث خواهد بود . « بخارى » در طول زندگى به شهرهاى آن زمان ، تردّد داشت و گاهى در بغداد و زمانى در نيشابور زندگى مىكرد . سرانجام به شهر خود اشتياق پيدا كرد . و در آنجا به فتنهء « خلق قرآن » دچار شد . بخارائيها كه با اين طرز فكر موافق نبودند ، وى را از بخارا بيرون كردند . وى در راه ، در دهكدهء « خرتنك » واقع در سه فرسخى سمرقند ، به سال 256 هجرى وفات يافت . تأليفات او در حديث و رجال حديث ، بسيار است از قبيل : « الادب المفرد » ، « تاريخ صغير » ، « ثلاثيات بخارى » ( احاديثى كه با سه راوى به رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله مىرسد ) و مهمتر از همه ، « الجامع الصحيح » است . « صحيح مسلم » تأليف « مسلم بن حجّاج نيشابورى » ، چاپ مطبعهء بولاق ، سال 1290 هجرى . « ابو الحسن مسلم بن حجاج قشيرى نيشابورى » در [ وفيات الاعيان 5 / 194 ] مىنويسد : « مسلم » يكى از پيشوايان حفّاظ حديث و يكى از محدثان بنام است . به حجاز و عراق و شام و مصر مسافرت كرده و از جمعى از محدثان از جمله « احمد بن حنبل » روايت مىكرده است . چندين مرتبه به بغداد مسافرت كرد و از محدثان آن سرزمين روايت مىنمود و آخرين سفرش به بغداد سال 259 هجرى بود و « ترمذى » ، مؤلف « صحيح » ، از وى روايت داشته است و مورد وثوق محدثان بوده است . « مسلم » گفته است : كتاب « صحيح » را از سيصد هزار حديث كه سماع كرده بودم ، تدوين نمودم . « حافظ ابو على نيشابورى » مىگويد : در زير آسمان كتابى ، صحيحتر از كتاب « مسلم » در علم حديث ، يافت نمىشود . « مسلم » همواره از « بخارى » جانبدارى مىكرد و هنگامى كه « بخارى » در نيشابور زندگى مىكرد ، با وى رفت و آمد داشت