3 . توقيفى نبودن ترتيب آيات قرآن « 1 » ترتيب آيات اين‌گونه كه امروزه در قرآن‌ها است ، با اين‌كه اين آيات متفرق نازل شده ، بدون دخالت اصحاب نبوده است ، و از ظاهر رواياتى كه در گذشته ، داستان جمع‌آورى نوبت اول را نقل مىكرد برمىآيد كه اصحاب در اين كار اجتهاد و نظريه و سليقه خود را به كار زده‌اند . و اما روايت عثمان بن ابى العاص از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله كه فرمود : جبرئيل نزد من آمد و گفت بايد آيه إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ . . . را در فلان موضع از سوره جاى دهى « 2 » ، بيش از اين دلالت ندارد كه عمل رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله در پاره‌اى آيات چنين بوده باشد ، نه در تمام آنها . و به فرض هم كه قبول كنيم كه روايت چنين دلالتى دارد ، اما اين ربطى به قرآن موجود در دست ما ندارد ، زيرا رواياتى كه در دست داريم دلالت ندارد بر مطابقت ترتيب اصحاب با ترتيب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله . و صرف حسن ظنى كه ما به اصحاب داريم ، باعث نمىشود كه چنين دلالتى در آن روايات پيدا شود . بله ، اصحاب تعمّدى بر مخالفت ترتيب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله در آنجا كه علم به ترتيب آن جناب داشته‌اند نورزيده‌اند ، و اما آنجايى كه از ترتيب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله اطلاعى نداشتند باز مطابق ترتيب او سوره‌ها و آيه‌ها را ترتيب داده باشند دليلى ندارد . و اتفاقا در روايات مربوط به جمع اول ، بهترين شواهدى است بر اين‌كه اصحاب ترتيب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله را در همه آيات نمىدانستند ، و به اين‌كه جاى هرآيه‌اى كجاست علم نداشتند ، و حتى حافظ تمامى آيات هم نبودند .

--> ( 1 ) . در اين‌باره به ترجمه تفسير الميزان 16 / 466 ، ذيل آيه تطهير هم مراجعه كنيد . ( 2 ) . الدر المنثور : 4 / 128 .