و غير آن و يا در پوست و رقعه‌ها نوشته شده بود ، و پيوستن آيه‌هايى كه نازل شده و هركدام در دست كسى بوده به سوره‌هايى كه مناسب آن بوده است . و اما جمع در نوبت دوم - يعنى جمع در زمان عثمان - عبارت بوده از اين‌كه جمع اوّل را كه آن‌روز دچار تعارض نسخه‌ها و اختلاف قرآن‌ها شده بود به يك جمع منحصر كردند و تنها آيه‌اى كه در اين جمع ملحق شد آيه مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ . . . بود كه آن را در سوره احزاب جاى دادند ، چنان‌كه از قول زيد بن ثابت نقل شد درحالىكه مدت پانزده سال كه از رحلت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله مىگذشت كسى اين آيه را در سوره احزاب نمىخواند و جزء آن محسوب نمىشد . هم‌چنان‌كه بخارى از ابن زهير روايت كرده كه گفت : من به عثمان گفتم آيه وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً « 1 » را آيه ديگرى نسخ كرده و شما ناسخش را ننوشتيد و يا نخواستيد بنويسيد ؟ گفت برادرزاده ! من هيچ آيه‌اى را از قرآن از جاى خودش تغيير نمىدهم « 2 » . تفكر آزاد در پيرامون اين روايات ، كه عمده و مهم‌ترين روايات اين باب است ، و همچنين در دلالت آنها به آدمى مىفهماند كه هرچند روايات ، آحاد و غير متواتر است ، ولى قرائن قطعيه همراه دارد كه آدمى را ناگزير از پذيرفتن آنها مىكند ، چون به طورى كه قرآن كريم تصريح فرموده رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله هر چه كه از قرآن برايش نازل مىشده بدون اين‌كه چيزى از آن را كتمان كند به مردم ابلاغ مىكرده ، و حتى به مردم ياد مىداده و برايشان بيان مىكرده ، و

--> ( 1 ) . سوره بقره : 240 . ( 2 ) . صحيح بخارى : 6 / 36 ، باب سوره بقره .