دو در محل واحد جمع نمىشوند ؟ ( ر . ك : سورهء يوسف ، آيهء 106 ) ج - جواب اين است كه : اين اجتماع ، نظير اجتماع اعتقادات متناقض و اخلاقيات متضاد است ، و از اين نظر ممكن است كه اين گونه امور از معانىاى باشند كه فىنفسه قابل شدّت و ضعفند ، و مانند دورى و نزديكى ، به اضافه و نسبت مختلف مىشوند ، مثلا « قرب » و « بعد » اگر مطلق و بدون اضافه لحاظ شوند ، ممكن است در محل واحد جمع شوند ، و باهم مطابقت داشته باشند ، مثلا دربارهء مكّه ، هم دورى صادق است و هم نزديكى ، دورى از شام و نزديكى به مدينه ، هم‌چنين اگر مكّه با مدينه مقايسه شود از شام دور است ولى اگر با بغداد مقايسه شود به شام نزديك خواهد بود . ايمان به خدا و شرك به او هم - كه حقيقتشان عبارتست از تعلّق و بستگى قلب به خضوع و در برابر خدا يعنى ذات واجب الوجود و بستگى آن به غير او از چيزهايى كه مالك خود و چيز ديگرى نيستند مگر به اذن خدا ، - دو مطلب اضافى هستند كه به اختلاف نسبت و اضافه ، مختلف مىشوند . پس مراد از شرك در آيهء « وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ » « 1 » بعضى از مراتب شرك است ، كه با بعضى از مراتب ايمان جمع مىشود ، و در اصطلاح فن اخلاق آن را شرك خفى مىگويند . « 2 » س 305 - ايمان به خدا در چه زمانى اثر خود را مىبخشد و در آدمى منجر به اعمال صالح و صفات پسنديدهء نفسانى مىشود ؟ ج - ايمان به خدا وقتى اثر خود را مىبخشد و آدمى را به اعمال صالح و

--> ( 1 ) . سورهء يوسف ، آيهء 106 . ( 2 ) . الميزان ؛ ج 11 ، ص 376 و 377 . [ با تصرف ]