س 4 - با توجه به آيهء : « جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ ، بهشتى كه پهناى آن همهء آسمان‌ها و زمين را فراگرفته است » « 1 » پس دوزخ در كجا قرار دارد ؟ ( بحث روايتى ) ج - در مجمع البيان در ذيل آيهء مذكور از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله روايت كرده كه شخصى از آن جناب پرسيد : وقتى عرض بهشت همهء آسمان‌ها و زمين باشد پس دوزخ كجا است ؟ رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود : سبحان اللّه وقتى روز مىآيد شب كجا است . « 2 » مؤلّف [ علّامه رحمه اللّه ] : من گمان مىكنم روايت به يك معنايى نظر دارد ، و توضيح آن اين است كه آخرت با همهء نعمت‌ها و عذاب‌هايش هرچند كه شباهتى با دنيا و لذايذ و آلامش دارد ، و همچنين انسانى كه در آخرت وارد شده هرچند كه همان انسانى است كه به عينه در دنيا بود - همچنانكه مقتضاى ظواهر كتاب و سنت همين است ، الّا اينكه نظامى كه حاكم در آخرت است غير از نظامى است كه در دنيا حاكم است ، چون آخرت دار ابديت و بقا است ، و دنيا دار زوال و فنا است ، و به همين جهت انسان در بهشت مىخورد ، و مىنوشد و نكاح مىكند و لذت شهوانى مىبرد ، ولى در آنجا دچار عوارضى كه در دنيا بر او وارد مىشد نمىگردد و همچنين انسان دوزخى در آخرت بين آتش مىسوزد ، و سوزش آتش را مىچشد و از خوردنىها و نوشيدنىها و مسكن و هم‌نشين دوزخيش شكنجه مىبيند ، ولى آثار سوختن دنيايى را ندارد ، ( نه ذغال مىشود و نه خاكستر و نه مىميرد ) و همچنين در آخرت عمرى ابدى و بىپايان دارد ، ولى آثار طول عمر دنيايى از قبيل كهولت و پيرى و سالخوردگى را ندارد ، و همچنين ساير شؤون حياتى دنيايى را دارد ولى آثار دنيايى آن را ندارد .

--> ( 1 ) . سورهء آل عمران ، آيهء 133 . ( 2 ) . مجمع البيان ، ج 1 - 2 ، ص 504 .