است . و امّا اينكه در آيه مورد بحث وقت مذكور براى ابليس هم معلوم است يا نه از لفظ آيه فهميده نمىشود . اگر جواب خداى تعالى به ابليس براى ما مبهم است دليل نمىشود بر اينكه براى ابليس هم مبهم بوده باشد . علاوه بر اينكه ابليس براى بار دوم گفت : « همهء آنان را اغواء مىكنم » و اين خود شاهد است بر اينكه او مىدانسته كه تا آخرين فردى كه از بشر زنده است و او دسترسى به اغوايشان دارد زنده مىماند پس معلوم مىشود كه او از جملهء « تا روز وقت معلوم » فهميده كه مقصود آخرين روز عمر بشر ، و آخرين روز زندگيش در زمين ، و آخرين فرصتى است كه او مىتواند به كار اغواى خود ادامه دهد . « 1 » س 106 - آيا اين صحيح است كه گفته شود « تا تكليف هست ابليس هم هست و درنتيجه مخالفت و معصيت هم تصور دارد » ؟ ج - در اينكه استناد معصيت آدميان به اغواى شيطان تا اندازه‌اى مستفاد از آيات و روايات است حرفى نيست ، چيزىكه هست اين آيات و روايات تنها اقتضاء دارند كه تا معصيت و گمراهى در زمين باشد ابليس هم هست ، نه اينكه تا تكليف هست ابليس هم باشد ، چون دليلى نداريم كه ملازمهء ميان وجود معصيت و وجود تكليف را اثبات كند . بلكه دليل عقلى و نقلى قائم است بر اينكه بشر به سوى سعادت سير نموده و اين نوع به زودى به كمال سعادت خود مىرسد و مجتمع انسانى از گناه و شر رهايى يافته ، به خير و صلاح خالص مىرسد ، به‌طورى كه در روى زمين جز خدا كسى پرستش نمىشود و بساط كفر و فسوق برچيده مىگردد ، و

--> ( 1 ) . الميزان ؛ ج 12 ، ص 234 و 235 . [ با تصرف ]