تنبيه شريف و تحقيق لطيف بيان تفاوت بين ادبار عقل و جهل است بايد دانست كه ادبار عقل را با ادبار جهل ، تفاوت و تمايزى بيّن و آشكار است و آن ، آن است كه : ادبار عقل - كه عبارت از توجه به كثرت و عالم طبيعت است - محض اطاعت حق و ايتمار به امر ادبار است كه از مصدر جلال صادر شده است ، و از اين جهت ، اين ادبار ، تصرّف در حقيقت عقل نكند و او را از مقام مقدس خود منحطّ ننمايد و موجب احتجاب آن نگردد ؛ چنانچه گويند : صاحب عقل كلّى فرمايد : « ما رَأيْتُ شَيْئاً إلّاوَرَأيْتُ اللَّهَ قَبْلَهُ وَمَعَهُ وَبَعْدَهُ » « 1 » . و شايد مقصود از اين اقبال و دخول در دنيا و دار طبيعت باشد قول خداى تعالى كه مىفرمايد : وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها « 2 » ؛ زيرا كه دار طبيعت ، صورت جهنم است ؛ چنانچه جهنم باطن دار طبيعت است ، و از اين جهت ، صراط كه عبورگاه مردم است به سوى بهشت ، بر متن جهنم است و شايد آتش ، محيط به آن باشد ؛ يعنى از جوف آتش ، صراط را كشيده باشند ، منتها آن‌كه براى مؤمن ، لهيب آتش منطفى شود ؛ چنانچه در روايت است كه : « إنَّ النّارَ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِ يَوْمَ الْقِيامَةِ جُزْ يا مُؤْمِنُ فَقَدْ أطْفَأَ نُورُكَ لَهَبِي » « 3 » .

--> ( 1 ) - « چيزى را نديدم مگر آن‌كه خدا را ، قبل از آن و همراه آن و بعد از آن ديدم » . ( شرح اصول الكافي ، صدر المتألّهين ، ج 3 ، ص 432 ؛ شرح الأسماء ، سبزوارى ، ص 516 ؛ الحكمة المتعالية ، ج 1 ، ص 117 ؛ مرآة العقول ، ج 10 ، ص 392 ) ( 2 ) - « و هيچ يك از شما نيست ، جز آن‌كه به دوزخ وارد شود » . ( مريم ( 19 ) : 71 ) ( 3 ) - « به درستى كه آتش در روز رستاخيز به مؤمن مىگويد : اى مؤمن بگذر ، پس به تحقيق كه نور تو ، شعله و حرارت مرا خاموش كرد » . ( مجمع البيان ، ج 6 ، ص 812 ؛ كنز العمّال ، ج 14 ، ص 385 ، حديث 39029 )