و از اين جهت مىبينيم كه گاهى با نصف سطر ، برهانى را كه حكماء با چندين مقدمات بايد بيان كنند ، به صورت غير شبيه به برهان مىفرمايد : مثل قوله تعالى : « لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا » « 1 » و قوله : « لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ » « 2 » ، كه برهان دقيق ، بر توحيد است ، و هر يك از اين دو محتاج به چندين صفحه بيان است كه پيش اهلش واضح است و غير اهلش را نيز حق تصرف در آن نيست ؛ گر چه چون كلام جامع است ، به اندازهء فهمش هر كسى از آن ادراكى مىكند . و مثل قوله تعالى : « أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ » « 3 » و قوله : « وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ » « 4 » و قوله : « فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ » « 5 » و قوله : « وَ هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلهٌ » « 6 » و قوله : « هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ » « 7 » ، كه هر يك اشاره به علومِ عاليه حكمتِ ما قبل الطبيعه است به وجهِ عرفانى ، و هر كس مراجعه به احاديث شريفه اهل بيت عصمت و طهارت كند ، خصوصاً كتاب « اصول كافى » شريف و « توحيد » شيخ « صدوق » « 8 » و

--> ( 1 ) - اگر در آسمان و زمين ، خدايانى جز خداى يكتا بودند ، فاسد مىشدند . ( انبياء / 22 ) . ( 2 ) - هر خدايى با آفريدگان خود به يك سو مىكشيد ، و بر يكديگر برترى مىجستند . ( مؤمنون / 91 ) . ( 3 ) - آيا آنكه آفريده نمىداند ؟ و حال آنكه او باريك‌بينِ آگاه است . ( مُلك / 14 ) . ( 4 ) - و او با شماست ، هر جا كه باشيد . ( حديد / 4 ) . ( 5 ) - به هر جا كه رو كنيد ، همان جا رو به خداست . ( بقره / 115 ) . ( 6 ) - اوست كه هم در آسمان خداست ، و هم در زمين خداست . ( زخرف / 84 ) . ( 7 ) - او اوّل و آخر و ظاهر و باطن است . ( حديد / 3 ) . ( 8 ) - توحيد شيخ صدوق ( ره ) كتابى است حديثى و بسيار ارزشمند تأليف شيخ المُحدّثين محمّد بن علىّ بن حسين قُمى ، كه در آن روايات مربوط به موضوعات توحيد ، اسماء و صفات حق تعالى را جمع‌آورى كرده است . اين كتاب ذى قيمت ، مورد عنايت و شرح‌نويسى گروهى از علماى اماميّه بوده است . ( الذريعة ، شيخ آغا بزرگ تهرانى ( ره ) ، ج 4 ، ص 482 ) .