و پنج جند باشد و لهذا در مقام تفصيل و تعديد ، بيشتر از هفتاد و پنج تعديد شده است ؛ گرچه مىتوان بعض از جنود را به بعض ديگر برگرداند تا عدد به هفتاد و پنج برگردد ولى از ملاحظهء آنچه گفته شد ، محتاج به اين تكلُّف و زحمت نيست ؛ مثلًا خير - كه وزير عقل است - و شرّ - كه وزير جهل است - از امّهات فضايل و رذايل هستند كه جميع آنها برگشت به اين دو كنند ، مع ذلك در حديث شريف ، از جنود شمرده شده در مقابل ساير جنود ، و همين طور عدل و جور را ، كه از جنود شمرده‌اند ، از امّهات هستند كه بسيارى از جنود در تحت آن دو ملكه هستند . و بسيارى از جنود نيز شمرده نشده . و نكتهء اصلى آن ، آن است كه لسان انبياء و اولياء بلكه لسان قرآن شريف نيز ، چون ساير مصنّفان و مؤلّفان نيست كه در صددِ فحص و تفتيش و بحث و جدال در اطراف مفهومات كليه و در مقام تشقيقات و حصر و تعديد باشند ، كه خود اين امور از حجب غليظه سير الى اللَّه است و « بازدارد پياده را ز سبيل » . « 1 » لهذا قرآن شريف ، با آن كه جامع همهء معارف و حقايق اسماء و صفات است و هيچ كتابى آسمانى و غير آن ، مثل آن ، مُعرِّفىِ ذات و صفات حق تعالى را ننموده ، و همين طور جامع اخلاق و دعوت به مبدأ و معاد و زهد و ترك دنيا و رفض طبيعت و سبك بار شدن از عالم ماده و رهسپار شدن به سر منزل حقيقت است ، به طورى كه مثل آن متصور نيست ؛ مع ذلك چون ساير كتب مصنَّفه مشتمل نشده بر ابوابى و فصولى و مقدّمه و خاتمه و اين از قدرت كامله منشئ آن است كه محتاج به اين وسايل و وسايط در القاء غرض خود نبوده .

--> ( 1 ) - تمام بيت اين است : خواب نوشينِ بامداد رحيل * بازدارد پياده را ز سَبيل ( كليات سعدى ، ص 71 ) .