است ؛ چنانچه در محل خود معلوم و مبيّن است . « 1 » و اما جعل جهل و جنود آن ، تبعىِ ظلّى است ؛ از قبيل جعل لوازم ماهيت ، و اين خود يكى از مسائل علم الهى است كه در حكمت متعاليه به تحقيق پيوسته « 2 » و اين جا مجال آن مباحث نيست . و اگر مراد از جنود ، نفس فعليّات اين اوصاف و كمالات باشد ، جهل از قبيل لوازم وجود است بالنسبه به كمالات عقليه ؛ و يا آن كه اينها به كسب عبد حاصل شود و رياضات و مجاهدات را در آن مدخليت تامّ است . با اين وصف ، نسبت آنها با حق تعالى : اما در جنود عقل ؛ به واسطهء آن است كه جميع كمالات و آثار وجوديّه مجعول به جعل الهى است ، و كسب عبد در اعداد و تهيه مدخليّت دارد ؛ چنانچه در علوم عقليه مبرهن است . « 3 » و اما در جنود جهل ؛ جعل تبعى و بالعرض است . و شايد اشاره به همين تبعيت و عرضيت باشد ، اين كه در اين حديث شريف فرمايد : « جنود جهل پس از جنود عقل عطا شد . » گر چه تطبيق آن از فهم عرفى دور است . و نكتهء آن كه : حقايق عقليه را حق تعالى در قرآن شريف و انبياء و ائمه معصومين - عليهم الصلاة و السلام - در احاديث شريفه ، نوعاً به لسان عرف و عامّه مردم بيان مىكنند ، براى شفقت و رحمت بر بنى الانسان است كه هر كس ، به مقدار فهم خود ، از حقايق نصيبى داشته باشد . پس آنها حقايق غيبيّهء عقليه را نازل فرمايند تا به درجهء محسوسات و مأنوسات عامّهء مردم رسانند تا آنها كه در

--> ( 1 ) - همان مصدر . ( 2 ) - الأسفار الأربعة ، ج 1 ، ص 399 ، فصل 1 از مرحلهء 3 ، و همان جلد ، ص 191 . ( 3 ) - الأسفار الأربعة ، ج 1 ، ص 396 ، فصل 1 از مرحلهء 9 .