فصل اوّل [ باطن و حقيقت نماز ] [ مقامات نماز و تطابق آن با مقامات انسان ] بدان‌كه چنانچه از براى انسان مقامات و مدارجى است كه به اعتبارى او را داراى دو مقام دانند : « 1 » يكى مقام دنيا و شهادت ؛ و ديگر مقام آخرت و غيب ؛ كه يكى ظلّ رحمان ، و ديگر ظلّ رحيم است . و به حسب اين اعتبار در ظلّ و مربوب ، جميع اسماء ذىظلّ و ربّ در حيطهء دو اسم « رحمان » و « رحيم » واقع است ؛ چنانچه جمع فرموده در آيهء شريفهء : بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ . و عرفا گويند : « ظَهَرَ الوُجُودُ ببسم‌اللَّه الرَّحمنِ الرَّحيم » « 2 » . و اين دو مقام در انسانِ كامل از ظهور مشيت مطلقه از مكامن غيب احدى تا مُقبض هيولى يا مقبض ارض سابع ، كه حجاب انسانيت است ، به طريقهء عرفاى شامخين - و اين يكى از دو قوس وجود است - و از مقبض تراكم فيض تا منتهىالنهايهء غيب مشيّت و اطلاق وجود

--> ( 1 ) - ر . ك : الفتوحات المكّية ، ج 4 ، ص 172 ؛ إنشاء الدوائر ، ص 21 . ( 2 ) - « هستى بابسم اللَّه الرحمن الرحيم پديدار گشت » . ( الفتوحات المكّيّة ، ج 1 ، ص 102 )