كرد ، فقرا را بيدار كرد و بر ضد اين چيزها قيام كرد ، بر ضد قدرتمندها . جنگهاى پيغمبر همه با قدرتمندها بود . اين طرف عبارت از يك عده بىساز و برگ ، يك عده - عرض بكنم كه - تودهء مردم ، فقرا و ضعفا و مستضعفين ؛ آن طرف مستكبرين و - عرض بكنم - داراى كذا و كذا . اين تبليغات آنها به قدرى بوده است كه شايد در بين خود ماها و شايد در بين جوانهاى ما اين معنا را به باور رساندند ، به ثبت رساندند ، كه خير ، اصل دين براى يك همچو چيزى است . در صورتى كه عكس مطلب بوده . در خارج همه مىدانند كه عكس بوده است . هميشه نزاع . . . پيغمبرها از توده‌ها شروع شده بر ضد مستكبران ، بر ضد قدرتمندها . پرچمداران جنبشهاى آزاديبخش از آن ور « اين روحانيون طرفدار دولتها هستند ، اينها دربارى هستند ، طرفدار دولت هستند » ! شما اگر ، سوابق را ما يادمان نيست و لكن من از اول دولت رضا شاه تا حالا يادم است و وارد در جريان هم بودم و مطلع بودم ؛ شما البته اكثرتان يادتان نيست از اولش - از بين ما شايد بعضيهايتان [ به ياد داشته باشيد ] - آنكه با اين قدرت شيطانى در اين طول پنجاه و چند سال مخالفت كرد روحانيون بودند ؛ تمام جبهه‌هاى سياسى كنار بودند . گاهى ممكن بود يك كلمه‌اى در خارج اينها بگويند اما آن كه در داخل - در داخل مملكت - قيام كرد بر ضد رضا شاه ، علماى تبريز بودند ؛ يكوقت هم علماى خراسان بودند ؛ يكوقت هم علماى اصفهان بودند كه در قم جمع شدند ؛ كه ما همه‌اش را حاضر بوديم « 1 » . آن كه در مجلس مخالفت مىكرد ، « جبههء ملى » نبود مدرس بود . « نهضت آزادى » نبود مدرس بود ؛ كه مىايستاد و بر خلاف آنجا . اينها آن وقت چيزى نبودند ، كارى نداشتند به اين كارها . بعد كه [ تمام ] شد خوب ، آنها حالا هستند ؛ ما كارى با آنها نداريم . اما قضيه اين است كه تبليغات بر ضد روحانيت دامنه‌دار بوده است و اين تبليغات

--> ( 1 ) - از جمله آقا ميرزا صادق آقا و حاج ميرزا ابو الحسن انگجى از تبريز ، آقا يونس اردبيلى و آقازاده از مشهد ، و آقا نور اللَّه روحانى به همراه يكصد نفر از علما و مجتهدين از اصفهان . ر . ك : كوثر 1 : 308 - 310 .