كه غير از اين منظومهء شمسى كه ما داريم ، منظومات شمسيهء كثيرهء ديگرى است كه عدد آنها را كسى نتواند احصا كند - چنانچه تفصيل آن در كتب هيئت جديده است : مراد از سماوات و ارض همين منظومهء شمسى و مدارات كواكب و خود آنها باشد ؛ و تحديد آن به شش روز حسب منظومهء شمسى ديگرى باشد . و اين احتمال از تمام احتمالات اقرب به ظاهر است ولى مصادم با احتمالات عرفانيه نيست ، زيرا آن به حسب بطنى از بطون قرآن است . و اشاره فرموده در ذيل آيهء شريفه بقوله : يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ إلى آخره ، به علم حق تعالى به جزئيات مراتب وجود در سلسلهء غيب و شهود و نزول و صعود ؛ و بقوله : هُوَ مَعَكُمْ به معيّت قيّوميهء حق و كيفيت علم حق تعالى به جزئيات كه به طريقهء احاطهء وجوديه و سعهء قيّوميه است . و ادراك حقيقت اين قيّوميت حق را كسى جز خواص اولياء اللَّه نتواند كرد . و امّا آيهء شريفهء پنجم « 1 » : اشاره است به مالكيت حق و رجوع تمام دايرهء وجود به سوى حق . و اشاره به آن است كه اين به اسم « مالك » مربوط است ؛ چنانچه در سورهء مباركهء « حمد » فرموده : مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ . و تفسير و تفصيل هر يك از اين امور مجال ديگرى خواهد . و اما آيهء شريفهء ششم « 2 » : اشاره است به اختلاف شب و روز و اين‌كه هر يك از آنها كه كم شود به ديگرى افزوده گردد ، و به‌عكس . و در اين اختلاف منافع كثيره‌اى است كه ذكر آن خارج از وظيفهء ماست . و از براى آيهء شريفه معنى عرفانى ديگرى است كه ما از ذكر آن خوددارى نموديم .

--> ( 1 ) - لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ ؛ « پادشاهى آسمان‌ها و زمين خداوند راست و كارهابه سوى او بازگردانده شوند » . ( الحديد ( 57 ) : 5 ) ( 2 ) - يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ ؛ « شب را در روز داخل مىكند و روز را در شب . و او به آنچه در سينه‌هاست آگاه است » . ( الحديد ( 57 ) : 6 )