خاتمه [ نهايت معرفت بشري ] آنچه در ذيل حديث شريف فرمايد كه « من رام وراء ذلك فقد هلك » اشاره به آن است كه اين‌قدر كه در اين آيات شريفه و سورهء مباركهء « توحيد » از معارف مذكور است حد علوم بشرى و غاية القصواى معارف است ، كه اگر كسى گمان كند كه بالاتر از اين معارف پيش كسى است به خطا رفته . و چنانچه اين آيات حدّ اعلاى معارف را به سلسلهء بشر تعليم مىدهد ، قصور از اين حد نيز اخترام و هلاك است و جهل به مقام ربوبيت است . و البته اين حديث شريف در مقام حثّ و ترغيب به تعمق و تفكر در اين آيات شريفه است ، ولى از براى هر علمى اهلى است و از براى هر ميدانى فارِسى . گمان نشود كه آيات « توحيد » را - چه در سورهء مباركهء « توحيد » و چه در اين آيات شريفه و چه در آيات ديگر قرآن و همين‌طور اخبار شريفه و خطب و ادعيه و مناجات‌هاى ائمه - عليهم السلام - كه تمام مشحون از معارف است - انسان مىتواند به فكر خود و ظهور عرفى آنها بفهمد . اين خيالى است بس خام و وسواسى است شيطانى كه اين قطّاع الطريق راه انسانيت دامى گشوده كه انسان را از معارف بازدارد و سد ابواب حكمت و معرفت را بر انسان بنمايد و آدمى را در وادى حيرت و ضلالت سرنگون كند . خدا شاهد است - وَكَفى بِهِ شَهيداً « 1 » - كه مقصود من از اين كلام ترويج بازار فلسفهء رسميه يا عرفان رسمى نيست ؛ بلكه مقصود آن است كه برادران ايمانى من ، خصوصاً اهل علم ، قدرى به معارف اهل‌بيت - عليهم السلام - و قرآن توجه كنند آن را نسيان نكنند ، كه عمدهء بعثت رسل و انزال كتب براى مقصد شريف معرفة اللَّه بوده ، كه تمام سعادات دنياويه و اخراويه در سايهء آن حاصل آيد . ولى افسوس كه انسان تا در اين عالم است در حجاب‌هاى گوناگونى واقع است كه نمىتواند طريق سعادت خود را تشخيص دهد ؛ و اوليا و انبيا و علما نيز هر چه نصيحت مىكنند و دعوت مىنمايند ،

--> ( 1 ) - « و شهادت او كافى است » . ( اقتباس از آيهء 79 سورهء « نساء » )