تفصيل آن را در كتاب تفسير خود بيان نمودند « 1 » . و بعضى از اهل معرفت ايام ستّه را عبارت از مراتب سير نور شمس وجود در مَرائى نزول و صعود دانسته « 2 » . و به حسب مسلك عرفانى ، مراتب نزول وجود تا اخيرهء نزولْ [ كه ] مرتبهء احتجاب شمس وجود است در حجب تعيّنات ؛ و آن حقيقت « ليلة القدر » است . و ابتداى يوم قيامت از اولين مرتبهء رجوع مُلك به ملكوت و خرق حجب تعينات تا اخيرهء مراتب ظهور و رجوع ، كه ظهور تامّ قيامت كبرا است . اين شش يوم كه خلق سماوات و ارض در آن تمام شده و منتهى به عرش اللَّه و عرش الرحمن ، كه غاية الغايات استواء و استيلاء و قهّاريت حق است ، مىشود ، در عالم كبير مراتب ششگانه صعودى است ؛ و عرش استواى حق ، كه ظهور به قهّاريت تامّه و مالكيت است ، مرتبهء مشيت و فيض مقدس رحمانى است كه ظهور تامّ او پس از رفع تعينات و فراغ از خلق سماوات و ارضين است . و تا وجود سماوات و ارض متحقق است ، خَلق آنها پيش اهل معرفت تمام نشده به مقتضاى كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ « 3 » و به مقتضاى عدم تكرر در تجلى . و در انسان كبير و عالم اكبر مراتب ستّه و لطيفهء سابعهء آن عرش الرحمن است كه مرتبهء قلب حقيقى باشد . و اگر مخافت تطويل نبود ، بيان انسبيت اين وجه را از ساير وجوه به وجه مستفيض بيان مىكردم . گرچه علم كتاب الهى پيش حق تعالى و مخصوصين به خطاب است ، ولى ما به حسب احتمال و مناسبات سخن مىگوييم ، بعد از تعذر حمل بر ظاهر آن . و در اين مقام احتمال ديگرى است كه مضادّت با اين بيان عرفانى ندارد . و آن به حسب هيئت عصر حاضر است كه ابطال هيئت بطلميوسيه را كرده است . و آن اين است

--> ( 1 ) - شرح اصول الكافي ، صدر المتألهين ، ج 3 ، ص 122 ؛ تفسير القرآن الكريم ، صدر المتألهين ، ج 6 ، ص 160 - 169 . ( 2 ) - بيان السعادة ، ج 2 ، ص 185 - 186 ؛ ر . ك : أسرار الحكم ، ص 231 - 232 ؛ الشواهد الربوبية ، تعليقة السبزواري ، ص 524 . ( 3 ) - « او هر روز به كارى است » . ( الرحمن ( 55 ) : 29 )