شرح : قوله : « إله » ألَهَ - به فتح همزه و لام - إلاهَةً ، به معناى عَبَدَ عِبادَةً مىباشد . و « إله » فِعال به معناى مفعول است ؛ مثل امام به معناى مَنْ يُؤتَمُّ بِهِ « 1 » . و « إله » اصل « اللَّه » است ، و پس از دخول الف و لام « همزه » را تخفيفاً حذف كردند . و بعضى گفته‌اند : الف و لام عوض از همزه است « 2 » . و هر يك از اين دو قول را حجتى است ادبى كه ذكر آن لزوم ندارد . و در لسان اهل اللَّه « الهيّت » و « الوهيّت » را غالباً به مقام تجلى به فعل و به مقام فيض مقدس اطلاق كنند ؛ و « اللَّه » را ، كه اسم جلاله است ، غالباً به مقام ذات مستجمع صفات اطلاق نمايند « 3 » . و گاه شود كه به عكس استعمال نمايند . و در اين حديث شريف احتمال مىرود كه به معناى لغوى عرفى مستعمل باشد ؛ يعنى : من معبودم و غير من معبودى نيست . و اگر به اين معنا باشد ، معنى قصر عبوديت يا مبتنى بر آن است كه ديگرى مستحق آن نيست ، گرچه به حسب غلط و خطاى مردم معبود واقع شود . يا آن‌كه مبتنى بر قول اصحاب قلوب و ارباب معرفت است كه عبادت در هر مظهرى عبادت كامل مطلق است و انسان به حسب فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها « 4 » طالب جميل على الاطلاق است ، گرچه خود محجوب از اين فطرت است و خود را دل‌بسته به متعين و تعين گمان مىكند « 5 » . و شايد به حسب مناسبت با ذيل حديث كه خير و شرّ را به خود نسبت داده مقصود از « إله » همان مقام الوهيّت باشد . و اين اشاره به توحيد افعالى ، كه در لسان حكماى عظام از آن تعبير شده است به قولهم : لا مُؤَثِّرَ فِي الْوُجودِ إلّااللَّه ، باشد ؛ چنانچه پس از اين اشاره به اين مطلب مىشود « 6 » ان شاء اللَّه . قوله : « الخير » ؛ محقق محدّثين ، مجلسى - رحمه اللَّه - در ذيل اين حديث شريف

--> ( 1 ) - « كسى كه از او پيروى مىشود » . ( 2 ) - ر . ك : الصحاح ، ج 6 ، ص 2223 ؛ مجمع البيان ، ج 1 ، ص 90 . ( 3 ) - ر . ك : شرح فصوص الحكم ، قيصرى ، ص 22 ، 61 و 65 ؛ التعريفات ، ص 10 - 11 و 15 . ( 4 ) - الروم ( 30 ) : 30 . ( 5 ) - الفتوحات المكّية ، ج 1 ، ص 328 ، 366 و 405 ؛ شرح فصوص الحكم ، قيصرى ، ص 524 ، 902 و 1096 . ( 6 ) - ر . ك : صفحه 710 .