طريق اجمال و مجادلهء به وجه احسن از تمام آنها يك جواب داده « 1 » . پس ، حق تعالى به واسطهء غايت كمال فعلش مورد سؤال نبايد شود ؛ و ديگر موجودات مورد سؤال شوند به واسطهء نقص آنها ذاتاً و فعلًا . و ايضاً ، حق تعالى به‌واسطهء آن‌كه حكيم على الاطلاق است ، هر فعلى از او صادر شود در غايت اتقان است ، پس مورد سؤال نبايد شود ؛ به خلاف موجودات ديگر . و ايضاً ، حق تعالى چون هر فعلى از وجود مقدسش صادر شود ، از حاقّ ذات و اصل حقيقت و صراح ماهيت اوست ، و ديگر موجودات چنين نيستند ؛ پس او فاعل بالذات است و سؤال به لمّيّت در او باطل است ؛ به خلاف ديگر موجودات . و چون اراده و مشيت و قدرت عين ذات مقدس اوست ، فاعليت بالذات در آن ذات مقدس عين فاعليت بالارادة و القدرة است ، و شبههء فاعليت بالطبع نيايد . و اين يكى از مباحث شريفه‌اى است كه در محل خود مبرهن است ، و به آن حل كثيرى از شبهه‌هاى متكلمين مىشود در ابواب متفرقهء معارف الهيه . و از اين بيانات ارتباط اين جمله‌ها كه در حديث شريف است و به طريق عليتِ هر يك براى ديگرى معلوم شود . پس ، چون فعل حق در كمال تمام و نظام اتمّ است ، سؤال نشود از آنچه كند ؛ و ديگران چون چنين نيستند سؤال شوند . و اين علت از براى آن است كه او اولى به حسنات باشد و بنده اولى به سيّئات باشد . و اين علت آن است كه هر چه سيّئات باشد از بنده باشد و هر چه حسنات باشد از حق باشد . و با بيانات ديگر نيز اين ارتباط درست شود كه مذكور نشد . وَالْحَمْدُ للَّه‌أَوّلًا وَآخِراً .

--> ( 1 ) - ر . ك : الملل و النحل ، شهرستانى ، ج 1 ، ص 23 - 27 ؛ التفسير الكبير ، ج 2 ، ص 236 ؛ رشحات البحار ، الإنسان و الفطرة ، ص 160 .