حاصل خواهد شد . و اگر اهل اصطلاحات نيست ، نتيجه حاصل تواند كرد از تذكر محبوب و اشتغال قلب و حال به آن ذات مقدس . البته اين اشتغال قلبى و توجه باطنى اسباب هدايت او شود و حق تعالى از او دستگيرى فرمايد ، و پرده‌اى از حجاب‌ها براى او بالا رود و از اين انكارهاى عاميانه قدرى تنزل كند ؛ و شايد با عنايات خاصهء حق تعالى راهى به معارف پيدا كند . إنَّهُ وَليُّ النِّعَمِ . فصل در بيان آن‌كه در وقت مردن بعضى از احوال غيب بر او مكشوف شود از اين حديث شريف معلوم شود كه در وقت « معاينه » بر انسان برخى از مقامات و احوال خودش منكشف شود . و اين مطابق ضربى از برهان و موافق مكاشفات اصحاب كشف و عيان و موافق با اخبار و آثار ديگر نيز هست . انسان تا اشتغال به تعمير اين عالم دارد و وجههء قلبش به اين نشئه است و سكر طبيعت او را بى خود كرده و مخدرات شهوت و غضب او را تخدير نموده ، از صور اعمال و اخلاق خود به كلى محجوب است و از آثار آنها در ملكوت قلب او مهجور است ؛ پس از آن‌كه سكرات موت و سختىها و فشارهاى آن بر او وارد شد ، انصراف از اين نشئه تا اندازه‌اى حاصل مىكند ؛ و اگر از اهل ايمان و يقين است و قلب او متوجه به اين عوالم بوده ، در اواخر امر وجههء قلبش طبعاً متوجه به آن عالم مىشود و سائق‌هاى معنوى و ملائكة اللَّه موكَّل بر آن نيز او را سوق به آن عالم دهند ؛ و پس از اين سوق و آن انصراف ، نمونه‌اى از عالم برزخ بر او منكشف شود و روزنه‌اى از عالم غيب بر او مفتوح گردد ، و حال خود و مقام خود تا اندازه‌اى بر او مكشوف گردد . چنانچه از حضرت امير - عليه السلام - منقول است إنَّهُ قالَ : « حرام على كل نفس أن تخرج من الدنيا حتى تعلم أنه من أهل الجنة هي ، أم من أهل النار » « 1 » .

--> ( 1 ) - حرام است بر هر نفسى كه از دنيا بيرون مىرود جز آن‌كه بداند از اهل بهشت است يا اهل دوزخ » . ( إحياء علوم الدين ، ج 4 ، ص 718 ؛ علم اليقين ، ج 2 ، ص 853 )