آن اولى است . و آن ناشى از آن است كه گمان كردند منافات مىباشد بين قول به تجسّم اعمال و قول به معاد جسمانى ؛ با اين‌كه اين مطلب مؤكِّد آن است . و كلمهء « تمثّل » كه در اين حديث شريف است مثل تمثّلى است كه در قول خداى تعالى است : فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا « 1 » كه حقيقتاً به صورت جسمانيت متمثّل مىشود ، نه آن‌كه خيال و گمان باشد و مثل خواب باشد . در هر صورت صرف كردن امثال اين آيات و روايات را از ظاهر خود ، با آن‌كه مطابق برهان قوى است كه در محل خود مقرر است « 2 » ، به مجرد آن‌كه به عقل ما درست نمىآيد و مطابق با مذهب حكما و فلاسفه است ، مستحسن نيست . بهترين امور تسليم در محضر قدس كبرياى حق و اولياى معصومين است . پس ، معلوم شد كه هر عملى كه مقبول درگاه مقدس حق شد ، صورت بهيّهء حسنه دارد به تناسب خود از حور و قصور و جنّات عاليات و انهار جاريات . و هيچ موجودى در صفحهء وجود متحقق نشود كه از روى جزاف ، بلكه ارتباطات عقليه در كار است كه كشف آنها را جز كمل اوليا كسى نتواند كرد . و مطلب على الاجمال تحت ميزان عقلى و برهان حكمى است . پس از آن‌كه معلوم شد حيات عالم آخرت و زندگانى و لذات آن عالم بسته است به اعمالى كه صورت كماليهء آنها بدان عالم منتقل مىشود و آن اعمال عباداتى است كه به كشف تامّ محمدى - صلّى اللَّه عليه و آله - اهل اين ملت اطلاع بر آن پيدا كردند و كمال و حسن اعمال به نيّات و اقبال قلب و حفظ حدود است و اگر عملى فاقد اين امور يا بعض آن باشد از درجهء اعتبار ساقط بلكه داراى صورت زشت مشوّه است كه انسان در عالم ديگر به آن مىرسد ، چنانچه از راه اخبار و آثار معلوم شد ، پس بر هر انسان مؤمن به عالم غيب و اخبار انبيا و اوليا و اهل معرفت و علاقه‌مند به حيات ابدى و زندگانى جاويدان لازم است كه با هر زحمتى و رياضتى هست اصلاح اعمال خود را بنمايد . و پس از آن‌كه ظاهر و صورت آنها مطابق قواعد اجتهاديه يا رأى فقها - رضوان اللَّه

--> ( 1 ) - « پس براى او به صورت انسانى خوش‌قامت متمثّل شد » . ( مريم ( 19 ) : 17 ) ( 2 ) - ر . ك : الحكمة المتعالية ، ج 9 ، ص 225 .