قلب ، چنانچه اشاره شد ، به دو قسمت عمده تقسيم مىشود : يكى حضور قلب در عبادت ؛ و دوم حضور قلب در معبود . [ مراتب حضور قلب در عبادت ] اما حضور قلب در عبادت ، پس از براى آن نيز مراتبى است كه عمدهء آن دو مرتبه است : يكى حضور در عبادت اجمالًا . و آن چنان است كه در عين اشتغال به عبادت - هر عبادتى باشد چه از باب طهارات مثل وضو و غسل و چه از باب نماز و روزه و حج و ديگر امور انسان به طريق اجمال ملتفت باشد كه ثناى معبود مىكند ؛ گرچه خود نمىداند كه چه ثنايى مىكند و چه اسمى از اسماء حق را مىخواند . شيخ عارف كامل ما « 1 » - روحى فداه - براى اين نحو عبادت مثل مىزدند به اين‌كه يكى قصيده در مدح كسى بگويد و به طفلى كه معناى آن را نمىفهمد بدهد كه در محضر او بخواند و به طفل بفهماند كه اين قصيده در مدح اين شخص است . البته آن طفل كه قصيده را مىخواند اجمالًا مىداند ثناى ممدوح را مىكند ، گرچه كيفيت آن را نمىداند . ماها نيز كه طفل ثناخوان حق هستيم و نمىدانيم كه اين عبادات را چه اسرارى است و هريك از اين اوضاع الهيه با چه اسمى از اسماء ارتباط دارد و به چه كيفيت ثناى حق است ، اين‌قدر بايد ملتفت باشيم كه هر يك از آنها ثنائى است از كامل مطلق و معبود و ممدوح على الاطلاق ، كه خود ذات مقدس در اين اوضاع خود را ثنا فرموده و ما را امر فرموده كه در پيشگاه مقدسش اين نحو ثنا كنيم . و ديگر از مراتب حضور قلب حضور قلب در عبادت است تفصيلًا . و اين به مرتبهء كامله براى احدى ممكن نيست جز خُلَّص اولياء و اهل معارف ؛ ولى بعض مراتب نازلهء آن ممكن است براى ديگران ؛ كه اوّل مرتبهء آن توجه به معانى الفاظ است در مثل نماز و دعا . و به اين مرتبه اشاره شده است در روايتى كه از ثواب الأعمال در سابق

--> ( 1 ) - مراد مرحوم شاه‌آبادى است .