فصل نشآت وجودى انسان و علوم مناسب با اين نشآت ] بدان‌كه پيش از اين ذكر شد « 1 » كه انسان به‌طور اجمال و كلى داراى سه نشئه و صاحب سه مقام و عالم است : اوّل ، نشئهء آخرت و عالم غيب و مقام روحانيت و عقل . دوم ، نشئهء برزخ و عالم متوسط بين العالمين و مقام خيال . سوم ، نشئهء دنيا و مقام مُلك و عالم شهادت . و از براى هر يك از اين [ ها ] كمال خاصى و تربيت مخصوصى است و عملى است مناسب با نشئه و مقام خود ؛ و انبياء - عليهم السلام - متكفل دستور آن اعمال هستند . پس كليهء علوم نافعه منقسم شود به اين سه علم ؛ يعنى ، علمى كه راجع است به كمالات عقليه و وظايف روحيه ؛ و علمى كه راجع به اعمال قلبيه و وظايف آن است ؛ و عملى كه راجع به اعمال قالبيه و وظايف نشئهء ظاهرهء نفس است . اما علومى كه تقويت و تربيت عالم روحانيت و عقل مجرد را كند ، علم به ذات مقدس حق و معرفت اوصاف جمال و جلال ؛ و علم به عوالم غيبيهء تجرديه ، از قبيل ملائكه و اصناف آن ، از اعلى مراتب جبروت اعلى و ملكوت اعلى تا اخيرهء ملكوت اسفل و ملائكه ارضيه و جنود حق جَلَّ وَعَلا ؛ و علم به انبيا و اوليا و مقامات و مدارج آنها ؛ و علم به كتب منزله و كيفيت نزول وحى و تنزل ملائكه و روح ؛ و علم به نشئهء آخرت و كيفيت رجوع موجودات به عالم غيب و حقيقت عالم برزخ و قيامت و تفاصيل آنها ؛ و بالجمله ، علم به مبدأ وجود و حقيقت و مراتب آن و بسط و قبض و ظهور و رجوع آن . و متكفل اين علم پس از انبيا و اوليا - عليهم السلام - فلاسفه و اعاظم از حكما و اصحاب معرفت و عرفان هستند . و علومى كه راجع به تربيت قلب و ارتياض آن و اعمال قلبيه است ، علم به منجيات و مهلكات خُلقيه است ؛ يعنى ، علم به محاسن اخلاق ، مثل صبر و شكر و حيا و تواضع و رضا و شجاعت و سخاوت و زهد و ورع و تقوا ، و ديگر از محاسن اخلاق ، و علم به

--> ( 1 ) - ر . ك : صفحه 12 و 20 .