أعمالكم ترد إليكم » « 1 » . و تواند بود كه عالم بهشت و جهنم دو نشئه و دار مستقلى باشند كه بنىآدم به حركات جوهريه و سوق‌هاى ملكوتى و حركات اراديهء عمليه و خُلقيه به سوىِ آنها مسافرت مىكنند ، گرچه هر يك از آنها حظوظشان از صور اعمال خودشان باشد . و بالجمله ، عالمِ ملكوتِ اعلى عالم بهشت است كه خود عالم مستقلى است ، و نفوس سعيده سوق [ داده ] مىشود به سوى آن ؛ و عالم جهنم ملكوت سُفلى است كه نفوس شقيه به سوى آن مسافرت كند . ولى آنچه به آنها در هر يك از دو نشئه رجوع مىكند ، صورت بهيهء حسنه يا مولمهء مدهشهء اعمال خود آنها است . و به اين بيان جمع بين ظواهر كتاب و اخبار ، كه به حسب ظاهر متخالف نمايد ، شود ، و نيز موافق با برهان و مسلك اهل معرفت است . فصل مغرور ساختن شيطان انسان را به رحمت واسعهء حق ] پوشيده نيست كه كلام حضرت ابىذرّ ، رضى اللَّه عنه ، در اين مقام كلام جامع و دستور محكمى است كه انسان بايد مواظبت بر آن نمايد . پس از آن‌كه حضرت ابىذرّ فرمود : اعمالتان را به كتاب خدا عرضه داريد ، و خداوند مىفرمايد : " مردم دو طايفه‌اند : ابرار ، و آنها در نعيم‌اند ؛ و فُجّار ، و آنها در جحيم‌اند . " آن مرد تشبث به ذيل رحمت كرد كه اگر اين‌طور است ، رحمت حق تعالى پس كجاست ؟ جواب داد : رحمت حق نيز جَزاف نيست ، و آن قريب به نيكوكاران است . بدان‌كه شيطان ملعون و نفس خبيث امّارهء بالسوء انسان را از طرق بسيارى مغرور مىكنند و به هلاكت ابدى هميشگى مىكشانند . و آخر تيرى كه در كمان دارند مغرور كردن انسان است در اوايل امر به رحمت حق . و انسان را به واسطهء اين غرور از عمل

--> ( 1 ) - « اين اعمال شماست كه به سوى شما برگردانده مىشود » . ( بحار الأنوار ، ج 10 ، ص 454 ؛ علم اليقين ، ج 2 ، ص 844 )